'Ik voel me werkelijk over alles schuldig, als je 'schuldgevoel' opzoekt op wikipedia staat er een foto van mij bij'

‘So-ho-horry’

Maar ’s avonds kon ik de slaap niet vatten. Hamsters worden maar anderhalf, en deze is al veertien maanden. Wat als hij nou precies vannacht een natuurlijke dood zou sterven? Dan waren dit de allerlaatste woorden die hij had gehoord. Mijn schuldgevoel knaagde harder aan mijn hart dan die klotehamster aan mijn vlees eerder die dag. En dus sta ik me midden in de nacht oprecht te verontschuldigen tegen een uit de kluiten gewassen muis. Er hebben mensen zich voor minder opgegeven voor intensieve psychotherapie.

Schuldgevoel loopt al vanaf mijn kindertijd als een rode draad door mijn leven. Ik kan me herinneren hoe ik als zevenjarige bij de overburen aan het spelen was, en mijn moeder mij daar opbelde om te vragen of ik naar huis kwam. “Nee”, gilde ik door de telefoon. “Ik vind het hier veel leuker.” Toen knalde ik de hoorn erop. Van het spelen bij de overburen was de lol na het telefoongesprek gauw af. Mijn geweten begon te knagen, mijn lip te trillen en ik droop af naar huis, alwaar ik me huilend op mijn My Little Pony-dekbed wierp. Waarom had ik in godsnaam zoiets gemeens gezegd?

Mijn moeder was de liefste, en ik vónd het helemaal niet leuker daar. Na drie uur janken en een snikkend ‘so-ho-horry’ wist mijn moeder me ervan te overtuigen dat het niet nodig was om naar een pleeggezin te vertrekken, en dat mijn familie heus niet beter af was zonder mij.

Stella Bergsma: ‘Ben je tevreden met jezelf? Wat zullen we nou krijgen’Lees ook

Tergend schuldig

Op mijn 42ste bel ik mijn moeder nog steeds regelmatig – een uur nadat ik haar heb neergelegd – terug om mijn schuldgevoel te sussen. Soms belt ze me namelijk terwijl er op de bank een kind tussen zijn salto-oefeningen door met snoeptomaatjes aan het jongleren is, een man van boven ‘Waar is mijn tennisbroek?’ schreeuwt, een kat aan mijn voeten staat te jengelen dat de brokjes die ik haar heb voorgezet van het verkeerde merk en dus goor zijn en ik eigenlijk nú de broccoli moet afgieten omdat het anders een smakeloos papje wordt.

Dan ben ik kortaf en zakelijk en kap verhalen over de kalknagel van tante Joke rücksichtslos af. Waar ik me drie minuten later tergend schuldig over voel. Want ik ben blij en dankbaar dat ik überhaupt nog een moeder heb om mee te bellen.

'Ik vind feestjes doodeng, er is altijd de angst van de eenzame entree of in m'n uppie aan de bar staan'Lees ook

De hele hornbach doorgerend

Als je ‘schuldgevoel’ opzoekt op Wikipedia, staat er een foto van mij bij. Ik voel me werkelijk over alles schuldig. Te dure nieuwe laarzen blijven steevast twee weken in hun doos in een tas – die ik bij voorkeur diep achter in een kast mik – voordat ik ze aantrek. Want dat geld had ik veel beter kunnen uitgeven aan een waterproject in Malawi, of ten minste aan de telefoonrekening waar ik al twee herinneringen voor heb gekregen.

Als ik voor één keer lege batterijen in de prullenbak gooi in plaats van de speciale bak in de supermarkt, voel ik me schuldig over wat ik onze planeet aandoe, net als wanneer ik het koud heb en extra lang en heet douch, of de helft van mijn zelfgemaakte nasi weggooi. Mijn ouders, of hun ouders – daar wil ik af zijn – hebben immers nog bloembollen gegeten in de oorlog. En in Afrika doen ze een moord voor tweedehands nasi.

Tijdens de verbouwing van ons huis ben ik weleens de hele Hornbach door gerend, op zoek naar een man waar ik net heel onaardig tegen had gedaan toen hij tegen me aanbotste met zijn platte kar. Hij verontschuldigde zich, en in plaats van sereen glimlachend zeggen dat het niet erg was, bitste ik: “Inderdaad, ja”, en wreef voor extra dramatisch effect over mijn been. Ik voelde me daarna zo naar over mijn reactie, dat ik het graag wilde goedmaken.

'Met propvolle agenda's maken we onszelf gek, elk wakker uur staat in het teken perfectievervulling'Lees ook

Breng het terug naar de juiste proporties

Volgens psycholoog Roos Woltering spelen schuld en schaamte een grote rol in onze samenleving, en hebben deze gevoelens wel degelijk een functie. “Schuldgevoel is de stem van ons geweten; het weerhoudt ons ervan elkaar, of onszelf, slecht te behandelen. Als we ons nooit schuldig zouden voelen, zouden we veel asocialer en egoïstischer zijn. Natuurlijk is het goed om de schuld op je te nemen als je iets verkeerd hebt gedaan. Alleen overdrijven we het vaak zo.”

Het lastige is dat schuldgevoel je volledig kan opslokken en alles totaal uit proportie kan trekken. Volgens Woltering maken we onszelf op die momenten veel te belangrijk. “Stel, je bent de verjaardag van een goede vriendin vergeten. Niet handig, maar als jij je maar blijft verontschuldigen, gaat het ineens veel meer over jou dan over haar.

Omdat je het in zo’n geval verder trekt (‘Ik ben een waardeloze vriendin’), is er voor haar bijna geen ruimte meer voor feedback op jouw handelen. Mijn advies bij schuldgevoel in de overtreffende trap is: pak de schuld die je moet pakken, breng het terug naar de juiste proporties, en ga verder.”

Kinderen

Woltering geeft toe dat ze zelf ook geregeld worstelt met schuldgevoel. “Ook ik heb daar soms hulp bij nodig. Gisteren nog, toen ik had geschreeuwd tegen mijn kinderen. Ik appte een vriendin dat ik me voelde falen als moeder. Zij antwoordde dat ik nog steeds een goede moeder ben, maar dat ik het gewoon even moeilijk had. O ja.”

Kinderen zijn dé perfecte opwekkers van schuldgevoel, zeker als je zoals ik veel werkt. Vorig jaar was er vanuit de school van mijn toen achtjarige zoon een grootse presentatie van een ingewikkeld Lego-project, waar ze maanden aan hadden gewerkt. Ik zou rijden en begeleiden, maar was het in alle drukte glad vergeten. Na een pissig telefoontje van de juf – waarbij ik mijn kind op de achtergrond woest hoorde roepen dat hij me dit ‘nooit zou vergeven’ – kwam ik veel te laat binnen rennen. Mijn zoon was de enige die nog in de klas stond, en dat deed bijna fysiek pijn.

'We krijgen meestal alleen maar de leuke kanten mee bij stellen, ook om ons heen'Lees ook

Catholic guilt

Tegenover mijn kind voel ik me vrijwel onafgebroken schuldig. Als ik hem magnetronpannenkoeken geef omdat ik geen puf heb om te koken, als ik geen zin of tijd heb om Monopoly te spelen, als ik snauw omdat hij voor de zoveelste keer zijn vork op de grond laat vallen en als ik hem iets te vroeg in bed gooi omdat ik op de bank wil liggen met Netflix. En als ik dan eenmaal op die bank hang en mijn vriend vraagt of ik een film met hem wil kijken, voel ik me weer schuldig omdat ik liever in m’n eentje seizoen drie van Grace and Frankie wil bingen. Ik voel me zelfs schuldig als mijn beste vriendin me op een zondagochtend belt met de spontane vraag of ik ergens met haar wil brunchen, maar ik net de vierde Danerolles-croissant naar binnen heb geduwd en dus oversla.

Mijn andere vriendin Sandra is half Iers en herkent mijn continue schuldgevoel. “Catholic guilt is ons met de paplepel ingegoten. Ik voel me altijd schuldig. Doe ik wel genoeg voor mijn familie en m’n vrienden, ben ik niet te onaardig geweest, is mijn bijdrage aan de maatschappij wel groot genoeg? Heel vermoeiend.”

Excuses aan de kerstboom

Schuldgevoel lijkt een typisch vrouwelijk ding te zijn. Een man zal niet snel buikpijn hebben nadat hij een vriend heeft afgebekt of de deur heeft dichtgeslagen in het gezicht van een collectant, omdat hij net aan tafel ging. Roos Woltering nuanceert dat: “In mijn training over perfectionisme kom ik met grote regelmaat mannen tegen die zich schuldig voelen. Maar vrouwen hebben in onze samenleving vaak meer de zorgende taak toebedeeld gekregen. Zij ontwikkelen van jongs af aan voelsprieten met betrekking tot wat de ander nodig heeft en leggen zichzelf meer de verplichting op om rekening te houden met anderen. De kans dat je je schuldig voelt is een stuk groter als je je eerst hebt verplaatst in wat iets voor een ander betekent, dan wanneer je daar totaal niet bij stil hebt gestaan.”

Dat verplaatsen neemt bij mij alleen wel extreme vormen aan. Elk jaar opnieuw bied ik mijn kerstboom onhoorbaar excuses aan als ik hem ik aan de straat zet. Zo vreselijk zielig, komend jaar neem ik er écht eentje met kluit, en die plant ik terug in het bos. Voorlopig dieptepunt: dat ik me serieus schuldig voel over het feit dat men mijn longen niet kan gebruiken als ik morgen onverhoopt onder een bus zou komen. Ik had graag al mijn organen gedoneerd, maar heb tot voor kort gerookt als een schoorsteen. Sorry. O, en misschien moeten jullie mijn lever ook maar laten voor wat hij is. Ik hou gewoon heel erg van mijn chardonnay.

'Bijna twintig jaar had mijn leven om m'n dochters gedraaid, nu kwam het legenestsyndroom keihard binnen'Lees ook

Sorry

Gelukkig zijn er mensen die net zo erg zijn als ik. Neem mijn kennis Hanneke. “Ik voel me schuldig dat ik mijn vriendin met een psychose al die tijd niet heb bezocht. En nu is ze opeens uit die psychose en kan ik niet denken dat ik daar een aandeel in heb gehad – al voel ik me over dit gevoel ook weer schuldig. En toen de psychotische vriendin me vrolijk opbelde met een plan voor een uitje – en ik haar afkapte omdat ik net een peperdure bank ging uitkiezen – voelde ik me ook schuldig. Ik wilde naar binnen en had het koud. Het was een suf plan, maar dat durfde ik niet te zeggen, want straks schoot ze weer terug in die psychose.

Ik voel me ook schuldig omdat ik nog steeds niet heb uitgezocht wat E-nummers nou echt met je doen en of de deo van mijn dochter dat ene schadelijke stofje bevat waar je kanker van krijgt. Mijn mails en appjes beginnen bijna allemaal met ‘sorry’. Inmiddels schrap ik het er weer uit, maar toch begin ik er intuïtief nog steeds mee.”

En nu zit ikzelf op zondagmiddag al drie kwartier naar een knipperende cursor te staren. De zondagmiddag die ik ook met mijn zoon had kunnen doorbrengen – de zoon tegen wie ik zojuist siste dat hij met zijn negen jaar echt wel zelf zijn drinken kan inschenken, in plaats van mij steeds te storen. Ik wil graag afsluiten met een intelligente slotzin of wijze overdenking of een Groot Inzicht, maar met alle goede wil van de wereld kan ik niks verzinnen. Ik voel me daar erg schuldig over. Sorry.

Dit artikel verscheen eerder in LINDA. 154, lees hier meer exclusieve verhalen op LINDA. premium. 

Het beste van LINDA. direct in je mail? Meld je aan voor onze nieuwsbrief. 

‘Ik verlang innig terug naar de tijd dat hij verliefd tegen zijn vriendjes verzuchtte: dát is mijn moeder’Lees ook