Prof. Iva Bicanic is klinisch psycholoog met een expertise in seksueel misbruik en trauma. Ze schrijft voor LINDA.nl een aantal artikelen over een onderwerp waar we het eigenlijk liever niet over hebben: seksueel misbruik bij kinderen.
Hier vind je meer van haar artikelen.
Trigger warning: dit artikel gaat over het verband tussen seksueel misbruik en zelfdoding.
Zelfdoding kent vele oorzaken, maar wat vaak onderbelicht blijft, is de connectie met negatieve jeugdervaringen – in het bijzonder seksueel misbruik. Dergelijke ervaringen kunnen soms diepe sporen nalaten: gevoelens van eenzaamheid, zelfveroordeling en zelfhaat. Dit geldt overigens niet alleen voor slachtoffers, maar soms ook voor mensen die zelf grensoverschrijdend gedrag hebben gepleegd. Die innerlijke worsteling blijft vaak onzichtbaar, terwijl die een belangrijke rol kan spelen in het ontstaan van somberheid en suïcidale gedachten. Meer kennis en openheid over dit verband is daarom van groot belang.
In 2025 publiceerde 113 het onderzoek ‘Samen leren, minder suïcide’, waarin nabestaanden werden geïnterviewd over het leven van een dierbare die is overleden door zelfdoding. Uit deze gesprekken bleek dat 43 procent van de vrouwelijke en 9 procent van de mannelijke overledenen slachtoffer was geweest van seksueel misbruik. Deze cijfers zijn aangrijpend, maar waarschijnlijk nog een onderschatting. Het gaat immers alleen om situaties waarin nabestaanden hiervan op de hoogte waren. Seksueel misbruik wordt vaak verzwegen, uit schaamte, loyaliteit of om de omgeving te beschermen tegen de impact ervan.
In dit artikel sta ik stil bij de vraag hoe misbruikervaringen en opgelegde geheimhouding kunnen doorwerken in de innerlijke wereld van een kind. Hoe ontstaan die somberheid en suïcidale gedachten? En waarom blijven ze zo vaak onbesproken?
Ik neem als voorbeeld een kind waarbij het seksueel misbruik plaatsvindt in de basisschoolleeftijd door iemand dicht bij huis (een familielid, buurman of oppas). Dan is het eigenlijk zo dat vrijwel elk kind denkt: ik kan of mag dit niet vertellen. Ze zijn bang dat ze straf krijgen of hebben het gevoel dat zij zélf iets verkeerds of vies hebben gedaan. Hier mag nooit iemand achter komen, ik ben een heel slecht kind, is een gedachte die zich kan vastzetten. Kinderen weten dat een onthulling veel teweeg zal brengen in de directe omgeving. Dan moet je dus als jong kind in je eentje een groot geheim bewaren, waarvan je overtuigd bent dat het met jou te maken heeft, omdat ‘er iets mis is’ met jou.
Een verklaring voor het schuldgevoel van kinderen in een misbruiksituatie kan gevonden worden in Piagets theorie over de cognitieve ontwikkeling van kinderen. Kinderen willen begrijpen wat er gebeurt en waarom. Omdat hun denken nog in ontwikkeling is, hebben ze de neiging om de wereld vanuit hun eigen perspectief te zien (egocentrisch denken). Als er iets misgaat, denken ze vaak dat ze daar zelf iets mee te maken hebben.
Victim blaming na misbruik: 'Verraad van omstanders doet vaak meer pijn dan wreedheid van de dader'
Daarnaast kunnen kinderen denken dat anderen aan hen kunnen zien wat ze hebben meegemaakt. Dat andere kinderen zien dat zij ‘een viezerik’ zijn of ‘raar’. Dit tast niet alleen het zelfbeeld aan, maar ook de sociale ontwikkeling. Sommige kinderen trekken zich terug, zijn stil en proberen zo onzichtbaar mogelijk te zijn. Anderen doen juist het tegenovergestelde en spelen de clown: altijd lachen, zodat niemand doorvraagt.
Je doet als kind alles om te voorkomen dat iemand vermoedens krijgt, maar ondertussen gebeurt er van binnen van alles. Want ja, hoe leg je in godsnaam aan iemand uit dat jouw superleuke broer ’s nachts stiekem naar je kamer komt? Het kan ervoor zorgen dat kinderen zich eenzaam en wanhopig beginnen te voelen, omdat ze al deze gevoelens nergens kwijt kunnen. Kinderen willen dat het stopt, ze willen weg. Maar als je jong bent, kun je niet ontsnappen. In die context is het niet vreemd dat (denken aan) de dood soms voelt als een escape. Een laatste redmiddel of oplossing voor het gevoel dat er geen uitweg en geen verbinding meer is.
'Elke ouder wil weten hoe je dit kunt voorkomen': Iva Bicanic over online misbruik van kinderen en jongeren
Ik heb best wat kinderen gesproken die dood willen. Sommigen zijn hier op heel jonge leeftijd mee bezig. Ze snappen nog niet altijd volledig wat ‘zelfdoding’ inhoudt, maar voelen dan vooral: ‘ik wil er niet meer zijn’ of ‘was ik er maar nooit geweest’. Dat kan zich uiten in gedrag zoals het inhouden van de adem onder het dekbed of het dichtknijpen van de eigen keel. Maar ook het opzoeken van gevaarlijke situaties in het verkeer of online, in contact met onbekenden. Het zegt iets over wanhoop en niet meer willen.
Dit wordt invoelbaar als je je verplaatst in een kind dat seksueel wordt misbruikt door een nabij persoon en voor een vrijwel onmogelijke keuze staat. Enerzijds: jezelf opsluiten met het geheim en doen alsof alles normaal is. Anderzijds: het geheim onthullen, maar daarmee komt er mogelijk een bom te liggen onder je gezin of familie. En dan is er het risico dat je opnieuw alleen komt te staan.
Voor de duidelijkheid: niet iedereen die kiest voor zelfdoding is seksueel misbruikt, en niet iedereen die seksueel misbruik heeft meegemaakt, wordt suïcidaal. Maar het verband is reëel en betekenisvol. In die zin kan ik stellen dat seksueel misbruik levensbedreigend kan zijn. Voor de toekomst hoop ik daarom dat we ons meer gaan richten op de vraag hoe volwassenen schaamte en isolatie kunnen doorbreken, zodat een kind zich niet langer alleen hoeft te redden. Het zou al helpen als er thuis en op school over geheimen en seksueel misbruik wordt gesproken, en als hulpverleners en artsen ernaar vragen. Seksueel misbruik is niet normaal, maar met gemiddeld 1-2 kinderen per klas die dit meemaken moeten we het er wél gewoon over gaan hebben.
Heb jij seksueel geweld meegemaakt en wil je daarover praten? Centrum Seksueel Geweld biedt professionele hulp en is 24/7 bereikbaar via het telefoonnummer 0800 – 0188 of via chat. Maak je je zorgen over jezelf of iemand anders? Je kunt terecht bij 113 Zelfmoordpreventie, via 113 of 0800‑0113, of via chat op 113.nl.
Het beste van LINDA. direct in je mail? Meld je aan voor onze nieuwsbrief.
Iva Bicanic over seksueel misbruik van kinderen: 'Denken dat het 'hier niet gebeurt' is echt ons grootste probleem'
