Prof. Iva Bicanic is klinisch psycholoog met een expertise in seksueel misbruik en trauma. Ze schrijft voor LINDA.nl een aantal artikelen over een onderwerp waar we het eigenlijk liever niet over hebben: seksueel misbruik bij kinderen. Deze keer behandelt ze het fenomeen victim blaming.
Hier lees je meer van haar artikelen.
Je hebt de term victim blaming waarschijnlijk wel voorbij horen komen. Het is een wereldwijd bekend fenomeen dat erop neerkomt dat een slachtoffer de schuld in de schoenen geschoven krijgt als verklaring voor een traumatische gebeurtenis. Er zijn verschillende redenen waarom mensen – omstanders – dit makkelijk doen, en één van die verklaringen komt uit de just world-theorie.
Volgens deze theorie geloven mensen dat dingen gebeuren om een reden, dat je krijgt wat je toekomt. Ben je een goed iemand? Dan overkomen jou goede dingen. Overkomt je iets naars? Dan zul je op een of andere manier wel iets gedaan hebben om dat te veroorzaken. Mensen willen nare dingen ergens op afschuiven, anders moeten we accepteren dat het je ‘zomaar’ kan overkomen, wie je ook bent. Dat vinden we niet fijn.
'Elke ouder wil weten hoe je dit kunt voorkomen': Iva Bicanic over online misbruik van kinderen en jongeren
We zijn als mensen kwetsbaar, dat is de realiteit. Die kwetsbaarheid voelen, zeker als het je eigen kind betreft, is ongemakkelijk. In plaats van dat gevoel te verdragen of met elkaar te delen, grijpen sommigen vrij rap terug op dat afschuiven van de schuld: ‘Wie fietst daar dan ook alleen?’
Terwijl, als je er even bij stilstaat: jij en ik hebben vroeger heus ergens alleen gefietst waar iets had kunnen gebeuren. We willen onze eigen kwetsbaarheid niet voelen, maar we zijn het allemaal. Kinderen in het bijzonder. Victim blaming is dus eigenlijk een soort afleidingsmanoeuvre voor onszelf om ons eigen beeld van een veilige wereld te behouden.
Waarom vertel je het nu pas? Is dat wel echt gebeurd? Het was vast niet zo bedoeld. Ik heb nooit iets aan je gemerkt, overdrijf je niet een beetje? Niet zo slim dat je in zijn auto bent gestapt. Waarom heb je hem geen knietje gegeven? Hij heeft je toch niet verkracht? Door jou valt de familie nu uit elkaar, is het je dat waard? Wow, zit je daar nu nog stééds mee? Doe je wel genoeg je best in therapie?
Er zijn honderden manieren waarop victim blaming zich kan uiten. Een paar jaar geleden heb ik hier onderzoek naar gedaan. Ik vroeg slachtoffers van misbruik wat de reactie was toen ze het misbruik deelden met hun omgeving. Welke opmerking kregen zij terug? De meerderheid kreeg te maken met een negatieve of beschuldigende reactie. Die geven mensen vaak niet om je expres een slecht gevoel te geven, maar dat krijg je er wél van.
Al die vragen kunnen voelen als een bevestiging: zie je wel, hij/zij vindt óók dat ik het niet goed heb gedaan. Kinderen en volwassenen met een misbruikgeschiedenis hebben vaak zelf al schuldgedachten. Al die vragen stellen zij zichzelf al. Dus als je omgeving – die jouw veilige plek hoort te zijn – ze herhaalt, kan dat een behoorlijk vernietigend effect hebben.
Hoe vertel je iemand dat je misbruikt bent? Iva Bicanic: 'Delen is helaas niet altijd helend'
Victim blaming wordt vaak second rape genoemd en kan meer schade aanrichten dan het misbruik zelf. Dat klinkt misschien absurd, maar probeer je eens voor te stellen dat je niet geloofd wordt of dat er aan jouw verhaal wordt getwijfeld. Iets groots en ingrijpends is jou overkomen, wat je vervolgens wilt vertellen aan iemand die je vertrouwt. En diegene, juist de persoon waarvan je hoopt dat die je steunt en gelooft, lijkt te oordelen over of te twijfelen aan de echtheid van jouw ervaring. Dat is ontzettend pijnlijk en kan ervoor zorgen dat je je eenzaam en onbegrepen gaat voelen.
In mijn spreekkamer neem ik daarom niet alleen het misbruik mee in de traumabehandeling, maar ook de reacties op een onthulling. Voor veel mensen is dat een van de momenten op ‘de tijdlijn’ die de meeste impact heeft. Judith Herman, een Amerikaanse expert op het gebied van traumaverwerking, zei ooit: “Ik denk dat de meeste mensen wel onder ogen kunnen zien dat er wrede mensen bestaan in de wereld. Het is veel moeilijker te accepteren dat die wrede mensen ermee wegkomen, omdat er omstanders zijn die wegkijken of medeplichtig zijn. Het verraad van omstanders doet vaak meer pijn dan de wreedheid van de dader.” Die laatste zin… die vind ik gewoon heel treffend.
Omstanders willen begrijpen wat er gebeurd is, dus zij stellen het slachtoffer vragen, zodat ze – voor hun gevoel – daarna kunnen helpen. Vaak komt de vraag wat er dan precies is gebeurd. Voor slachtoffers kan het confronterend zijn om details te moeten delen, vanwege schuld en schaamte of simpelweg omdat het niet lukt om erover te spreken. Je krijgt het letterlijk niet over je lippen, of je klapt meteen dicht.
Namen en concrete details zijn vaak het eerste waar een omstander naar vraagt, terwijl de persoon die het heeft meegemaakt juist behoefte heeft aan empathie, erkenning en troost. En dat is dan soms weer veel gevraagd voor een omstander, die (terecht) geschokt is door het nieuws. Dus ja: het ligt ingewikkeld. Mensen raken soms onbedoeld verwijderd van elkaar, terwijl ze elkaar ook hard nodig hebben.
Sociale steun maakt echt het verschil in het verwerkingsproces. Geloofd worden, erkenning en steun krijgen: dat is wat helpt. Daarom hoop ik dat we blijven leren over de rol van omstanders.
Wat je als omstander zou kunnen doen, als je merkt dat je overspoeld wordt door wat je te horen krijgt? Zeg bijvoorbeeld: ‘Ik vind het fijn dat je dit zo openhartig met me deelt, dankjewel voor je vertrouwen. Ik wil er voor je zijn. Ik merk wel dat ik geschrokken ben en even moet bijkomen. Zullen we op een ander moment hier nog eens over praten?’ En dat dan natuurlijk ook echt doen, met bovenstaande in gedachten.
Mocht jij na het lezen van dit artikel twijfelen of je ooit negatief op iemand hebt gereageerd, of ergens te snel overheen stapte, dan kun je altijd aan die persoon laten weten dat je dit nu beseft. Je kunt er altijd op terugkomen. Het is nooit te laat voor erkenning, ook twintig jaar na dato niet.
Heb jij seksueel geweld meegemaakt en wil je daarover praten? Centrum Seksueel Geweld biedt professionele hulp en is 24/7 bereikbaar via het telefoonnummer 0800 – 0188. Je kunt ook terecht bij Slachtofferhulp Nederland via 0900-0101.
Het beste van LINDA. direct in je mail? Meld je aan voor onze nieuwsbrief.
Iva Bicanic over seksueel misbruik van kinderen: 'Denken dat het 'hier niet gebeurt' is echt ons grootste probleem'
