'Kinderen hebben volwassenen nodig die gewoon eerlijk vertellen dat opa dood is en niet meer terugkomt'

‘Hij huilt niet eens’

Een paar weken na de dood van haar vader, die ik in zijn laatste levensfase heb behandeld, vertelt ze me erover tijdens een nagesprek in het ziekenhuis. Zulke gesprekken voeren we regelmatig met nabestaanden. We kijken terug op de stervensfase, bespreken hoe het overlijden is verlopen en proberen eventuele vragen te beantwoorden. Maar vaak gaan die gesprekken ook over de periode daarna. Over hoe je verder moet leven zonder iemand van wie je houdt.

Ze vertelt dat ze het moeilijk heeft met zijn overlijden, maar ook niet goed weet hoe ze met haar zoontje moet omgaan. Ze staat er als alleenstaande moeder alleen voor. “Ik denk soms echt dat het hem niets doet”, zegt ze. “Hij huilt niet eens.” Ze kijkt me aan. “Is dat niet gek?” Ik vraag haar of hij zijn opa vaak zag. “Elke woensdag. Dan haalde mijn vader hem uit school. Ze bakten altijd pannenkoeken.” Ze zwijgt even. “Ze waren zo dol op elkaar.”

‘Ze waren 23 jaar samen. Nu is hij overleden en zit ze op de gang. Haar dochters en zijn huidige vrouw zitten aan z’n bed’Lees ook

‘Kinderen dragen verdriet niet voortdurend’

Haar verhaal maakt indruk op me. Verdriet en verlies kunnen er zo verschillend uitzien, zelfs binnen één gezin. Als volwassenen hebben we vaak een bepaald beeld van hoe verdriet eruit hoort te zien. Je huilt, trekt je terug, hebt geen trek meer in eten of kunt je nergens meer op concentreren. En als iemand gewoon doorgaat met zijn leven, vragen we ons al snel af of het verdriet wel diep genoeg zit.

Kinderen houden zich zelden aan dat soort verwachtingen, is inmiddels mijn ervaring na vele gesprekken die ik erover voer. Ze kunnen het ene moment verdrietig zijn omdat hun opa dood is en vijf minuten later woedend worden omdat hun boterham verkeerd is doorgesneden. Ze kunnen vragen of oma het koud heeft onder de grond, of papa ook doodgaat en of iemand in een kist nog kan horen wat je zegt. En daarna vragen ze wat we vanavond eten. Niet omdat het ze niets kan schelen. Kinderen dragen verdriet vaak niet voortdurend. Ze gaan spelen. Gelukkig maar.

‘In verdriet blijven hangen’

Ik denk aan mijn eigen ouders, die er allebei al langer niet meer zijn. Aan hoe ik ze soms verschrikkelijk kan missen, ook op dagen waarop er eigenlijk helemaal niets aan de hand is. Soms is het een herinnering die me overvalt. Die ene zin die mijn moeder altijd zei. Of iets wat mijn vader prachtig zou hebben gevonden. Van die vreemde momenten waarop ik nog bijna mijn telefoon pak om een van hen te bellen. En dan voel ik opnieuw hoe definitief dood eigenlijk is. Ik kan soms lang in dat verdriet blijven hangen. Ik mis mijn ouders, maar ook de vanzelfsprekendheid dat ze er waren. Dat ik ze altijd iets kon vragen. Dat ik altijd ergens hun kind bleef, hoe oud ik zelf ook werd.

Kinderen stappen daar vaak veel gemakkelijker even uit. Ze gaan voetballen, tekenen of bouwen een brandweerkazerne. En als er weer ruimte is voor een stukje verdriet, komt dat vanzelf. Soms ook op de vreemdste momenten. Bij het tandenpoetsen bijvoorbeeld. Of achter in de auto, als het gesprek net over de nieuwste film gaat. “Mama, als opa dood is, wie bakt er nu eigenlijk op woensdag pannenkoeken?” En dan begint het opnieuw.

Wat we soms vergeten, is dat kinderen niet alleen anders rouwen, maar ook steeds opnieuw moeten ontdekken wat dood eigenlijk betekent. Een zesjarige begrijpt misschien dat opa niet meer terugkomt. Maar pas op zijn achtste beseft hij dat opa nooit meer bij een voetbalwedstrijd staat. Op zijn twaalfde mist hij hem bij de eindmusical. En als hij later zelf vader wordt, kan het gemis ineens weer heel dichtbij komen. Verdriet groeit met je mee. Alleen steeds in een andere gedaante.

‘Kinderen beseffen meer dan we denken’

De moeder vertelt dat ze haar zoon aanvankelijk zoveel mogelijk wilde beschermen. Ze twijfelde of hij zijn opa nog moest zien toen die zo ziek was. Of hij mee moest naar de begrafenis. En of ze hem wel precies moest vertellen wat dood zijn betekent. Ik begrijp haar. Als je van een kind houdt, wil je het beschermen tegen alles wat pijn doet. Je wil de wereld zo lang mogelijk een beetje mooi houden. Het liefst zou je verdriet uit zijn leven kunnen halen, zoals een splinter die je met een pincet uit een vinger trekt.

Maar dat kan niet. En het hoeft ook niet. Kinderen beseffen namelijk veel meer dan we denken. Ze zien de rode ogen, ze horen het gefluister in de keuken. Ze merken dat opa’s stoel leeg blijft en dat niemand nog pannenkoeken bakt op woensdag. Ze hebben volwassenen nodig die eerlijk zijn. Die gewoon vertellen dat iemand dood is en niet meer terugkomt. Die ook antwoord geven op vragen die ongemakkelijk zijn. En die begrijpen dat er na zo’n antwoord ineens gewoon weer gespeeld kan worden.

‘Ze wil dat hij goed rouwt’

Ik vraag de moeder hoe het inmiddels met haar zoon gaat. “Goed, denk ik”, zegt ze. “Maar vorige week vroeg hij ineens of opa hem nog zou herkennen als hij zelf ook dood was.” Ze slikt. “Ik wist eigenlijk niet wat ik moest zeggen.” “Wat deed je?”

“Ik heb hem verteld dat ik dat ook niet weet. En dat ik opa ook heel erg mis.” “En daarna?” Ze glimlacht voorzichtig. “Toen wilde hij toch weer met zijn Lego spelen.” Ik denk aan haar vader. Aan die woensdagmiddagen. Aan alles wat de jongen nog gaat missen, zonder dat hij dat zelf al kan weten. En aan zijn moeder, die zo graag wil dat hij goed rouwt. Ik denk dat hij dat allang doet. Alleen niet op de manier die zij verwacht.

Het beste van LINDA. direct in je mail? Meld je aan voor onze nieuwsbrief.

'Ze weet dat ze doodgaat, maar wat ze niet kan verdragen, is dat haar dochter en kleinkinderen daar niet bij zijn'Lees ook