'Een soort relatie-APK': Yesim Candan schreef '11 Red Flags' om risicofactoren femicide te leren herkennen

De 11 rode vlaggen van femicide

‘Hij schreeuwde of sloeg me niet, de dreiging was verpakt in redelijkheid. Hij zei niet: ‘Ik ga je kapotmaken’, maar ‘Ik maak me zorgen om je’. En dat is de kracht van deze vorm van manipulatie. Je gaat aan jezelf twijfelen. Totdat je merkt dat je op een zeker moment overal toestemming voor vraagt. Voor geld, voor vrienden, voor werk, voor wie je bent.’

Bovenstaande is een van de ervaringen die te lezen is in 11 Red Flags. Yesim is blij dat deze vrouwen hun persoonlijke verhaal aan haar toevertrouwden, maar stiekem was het ook heftiger dan ze verwachtte. “Tijdens het schrijven schakelde ik mijn emoties uit, maar nadat ik het boek inleverde ben ik er dagenlang fysiek ziek van geweest. Het gaat me niet in de koude kleren zitten, al deze verhalen, maar moedeloos word ik er niet van. Het is nódig dat we dit soort boeken hebben, deze columns en demonstraties. Er zijn nog te veel vrouwen die in dit soort situaties leven.”

In het boek behandelt Yesim alle elf rode vlaggen die voorafgaan aan femicide. Ze deelt ervaringen van vrouwen die dit meemaakten, aangevuld met experts die belangrijke patronen en signalen extra toelichten. Het is geschreven voor elke vrouw, vertelt Yesim. Voor Gen Z-vrouwen die beginnen aan hun eerste serieuze relaties (leren opletten bij bepaald gedrag), voor omstanders (als je vermoedt dat iemand in een relatie zit die niet goed voor hen is) of als je zélf in zo’n relatie denkt te zitten (zo herken je de signalen, en dit kun je dan doen).

De cijfers van geweld tegen vrouwen in Nederland zijn om te huilen: 'Verbijsterend dat we het nog steeds niet serieus nemen'Lees ook

Een relatie-APK

Doel van dit boek? Het delen van kennis. “We laten op allerlei fronten checken of alles nog goed gaat. Je auto krijgt een APK, zelf ga je naar de tandarts … deze checklist bestaat om te kijken hoe het met je relatie gesteld is”, legt Yesim uit. “Een soort relatie-APK. Het moet veel normaler worden om het over dit soort dingen te hebben, vind ik. Óók als het niet goed gaat.”

En helaas gaat het nog veel te vaak mis. De afgelopen tien jaar overleden in Nederland jaarlijks zo’n veertig vrouwen door moord of doodslag. Ongeveer zestig procent van hen werd gedood door een (ex-) partner. Sinds 2013/2014 daalt het aantal vrouwen dat door moord of doodslag overlijdt niet meer, ondanks de emancipatie, economische zelfstandigheid en sociale vooruitgang. Opmerkelijk, want in de jaren negentig halveerde dit aantal wél jaarlijks.

Misvattingen over femicide

Met 11 Red Flags wil Yesim veelvoorkomende misvattingen over femicide – en wat daar allemaal aan voorafgaat – tegengaan. Dat het een ‘allochtonenprobleem’ is bijvoorbeeld, of dat het alleen ‘domme vrouwen’ overkomt. Beide claims zijn onwaar, weet professor Marieke Liem. Zij is hoogleraar Veiligheid en Interventies aan de Universiteit Leiden en vertelt in het boek dat femicide in alle lagen van de bevolking voorkomt.

‘Sommige sociale groepen zijn wel kwetsbaarder, maar die kwetsbaarheid hangt samen met armoede, woningnood, verslaving, trauma, schuldenproblematiek en psychische stoornissen. Niet met afkomst’, legt ze uit. ‘Bovendien is femicide vrijwel altijd intra-etnisch. Dat wil zeggen dat zowel de dader als het slachtoffer zich in dezelfde gemeenschap bevindt. Dus Nederlanders doden Nederlanders, Polen doden Polen, enzovoort.’

Vrouwenmoord blijft een onderschat probleem, ziet Saskia Belleman: 'Hoeveel doden moeten er nog vallen?'Lees ook

En dat femicide iets is dat alleen domme of onoplettende mensen overkomt, is net zo goed onjuist. ‘Ook vrouwen die extreem intelligent, onafhankelijk en stevig in hun schoenen staan, kan dit overkomen’, aldus familierechtadvocaat Jolande ter Avest. Ze vertelt daarnaast in het boek hoe hoogopgeleide mannen vaak een andere aanpak hebben dan laagopgeleide mannen, bijvoorbeeld als het gaat om isolatie – de tweede rode vlag.

‘Laagopgeleide mannen zijn vaak direct in hun dwang: ze zeggen expliciet dat ze een persoon of situatie niet goedkeuren. De manipulatie door hoogopgeleide mannen is veel subtieler, indirect in plaats van direct, en gaat onder je huid zitten. Het slachtoffer heeft pas later door dat er iets mis is.’

Verschillende fases

Kortom: wie je bent, waar je woont, wat je afkomst of opleidingsniveau is maakt niet uit. De rode vlaggen die voorafgaan aan femicide vind je terug in alle lagen van de bevolking, in allerlei soorten relaties. En juist omdat de ene relatie de andere niet is, vind je in 11 Red Flags heel veel verschillende ervaringsverhalen, die in detail behandelen welke gedaantes deze rode vlaggen kunnen aannemen.

In veel gevallen is er een patroon te herkennen. In de eerste fase, idealiseren, wordt het slachtoffer op een voetstuk gezet en gecharmeerd, om een gevoel van afhankelijkheid te creëren. Daarna komt fase twee, devalueren: hierin wordt ze kleiner gemaakt, sociaal geïsoleerd en psychisch onder druk gezet. Fase drie, destructie, wordt gekenmerkt door fysiek geweld of ander misbruik. Nadat de situatie escaleert, wordt er vaak weer charme ingezet en ben je weer terug bij fase een. Dit kan heel lang zo doorgaan tot het in sommige gevallen dus écht misgaat.

‘Het is belangrijk om te beseffen dat het eerste zichtbare geweldsincident bij hulpdiensten zelden het eerste is’, vertelt psycholoog Ilona Brekelmans in 11 Red Flags. ‘Onderzoek wijst uit dat er gemiddeld acht ernstige geweldsincidenten plaatsvinden voordat de eerste officiële melding bij de politie wordt gemaakt. Dat betekent dat wanneer hulpdiensten ter plaatse komen, zoals politie of Veilig Thuis, ze zich ervan bewust moeten zijn dat het niet om een geïsoleerd incident gaat.’

Annekes dochter werd vermoord door haar vriend: 'Zeven jaar lang zat hij bij ons aan tafel, en dan dít?'Lees ook

‘Kennis redt levens’

Yesim Candan pleit daarom voor een specifieke vrouwenpolitie, met eigen telefoonnummer, waar vrouwen terecht kunnen als ze te maken hebben met huiselijk geweld. “Buiten zijn we niet veilig, maar binnen zijn we nóg onveiliger. De drempel om een melding te doen moet lager worden, want vrouwen zijn bang. Vaak terecht”, vertelt ze. “Ik vind dat je daar ook terecht moet kunnen voor advies van specialisten, die rode vlaggen kunnen duiden en zo echt kunnen helpen in gecompliceerde situaties. Binnen de politie bestaan er nu al divisies als de dierenpolitie en Roze in Blauw, dat moet toch ook voor vrouwen kunnen?”

Zolang dit nog niet bestaat hoopt Yesim dat haar boek in ieder geval kan bijdragen aan de kennis van vrouwen over ongezonde gedragspatronen. “Een relatie is in de basis iets heel moois en ik hoop dat uiteindelijk alle vrouwen weten en voelen dat het niet dwingend of controlerend hoort te zijn. Neem de onderstaande checklist goed door, voor een eerste indruk van de elf rode vlaggen van femicide. Ik ben ervan overtuigd dat die kennis levens kan redden.”

Checklist: de 11 rode vlaggen van femicide

1. Lovebombing
Het begin lijkt te mooi – Overweldigend veel aandacht en liefde – Overmatig cadeaus geven – Constant appen of bellen – Te snelle toekomstplannen

2. Isolatie
Je wereld wordt kleiner – Minder contact met vrienden of familie – Kritiek op mensen om je heen – Jaloezie – Boosheid als je iets zonder hem doet

3. Verbale mishandeling
‘Je bent dik en lelijk’ – Kritiek op uiterlijk, keuzes of intelligentie – Kleineren, vaak als ‘grapje’ – Sarcasme dat pijn doet

4. Angst aanpraten & dreigen
‘Als je mij verlaat…’ – Dreigementen (‘Dan weet ik je te vinden’) – Bang maken
om controle te houden – Dreigen zichzelf iets aan te doen

5. Emotionele chantage
Afhankelijk maken – ‘Niemand houdt zoveel van jou als ik’ – ‘Ik ben de enige die jou echt ziet’ – ‘Je bent te beschadigd voor een ander’ – Plots wisselen van extreem lief naar afstandelijk

6. Controle
‘Laat je telefoon zien’ – Je WhatsApp of socials willen checken – Vragen over wie je volgt of liket – Eisen dat je je locatie deelt

7. Seksuele dwang
‘Als je echt van mij houdt, dan…’ –  Overhalen tot seks – Boos worden bij weigering – Grenzen blijven pushen – Vergelijken met exen (‘Zij deed dit wel’)

8. Financiële controle
‘Laat mij het maar regelen’ – Je hoeft geen eigen rekening – ‘Je kunt niet met geld omgaan’– Je financiën overnemen

9. Fysiek geweld
Duwen, knijpen, slaan – Vasthouden of blokkeren – Spullen kapotgooien – Niet-fatale wurging (zeer gevaarlijk)

10. Waarom weggaan moeilijk wordt
Traumabonding -Afwisseling van liefde en pijn – Verslaafd raken aan ‘goede momenten’ – Schuldgevoel als je aan weggaan denkt

11. Stalking
Hij achtervolgt je overal – Constant bellen of appen – “Waar ben je? Met wie?” – Onverwacht verschijnen op werk, sportschool of afspraken – Je volgen, online controleren of locatie checken

11 Red Flags is vanaf 8 maart te koop.

Herken je meerdere rode vlaggen? Voelt iets niet goed, ook al kun je het niet uitleggen? Neem dat gevoel serieus. Praat erover, zoek hulp. Ben je in acuut gevaar? Bel dan altijd 112. Voor advies en hulp kun je ook terecht bij Blijf Groep (088 234 24 50) en Veilig Thuis (0800-2000).

Het beste van LINDA. direct in je mail? Meld je aan voor onze nieuwsbrief.

De rode vlaggen die voorafgaan aan femicide: 'Nuttig om te weten waar je op kunt letten'Lees ook