Jaarlijks krijgen naar schatting 200.000 Nederlanders te maken met dwingende controle, een ernstige vorm van huiselijk geweld die nog te vaak onzichtbaar blijft. Schrijfster Lotte Kok (30) was een van hen.
In haar boek Waarom ging je niet weg? laat ze zien hoe slachtoffers verstrikt raken in een web van angst en intimidatie waar maar weinig bescherming tegen is.
Na haar scheiding wordt Aimy* verliefd op een oude kennis: een man met een goede reputatie. Na anderhalf jaar raakt hij voor het eerst, uit het niets, buiten zinnen van woede. De politie moet erbij komen, maar na dat ene voorval keert de rust al snel terug. Het lijkt een eenmalig incident en Aimy vergeeft hem: ze zijn gelukkig en kopen samen een huis. Daar begint hij haar gedrag tot in de kleinste details te bepalen. Hij dicteert wanneer Aimy mag slapen, of ze de tv mag aanzetten en dat ze altijd haar hand op zijn been moet leggen in de auto.
Voor een buitenstaander lijkt het misschien of Aimy de pleger te veel ruimte geeft, zijn gedrag accepteert en het ‘laat gebeuren’. Maar die reactie is een manier van overleven, schrijft Kok in haar boek. ‘Van de escalatie vóór zijn.’
Jaarlijks worden naar schatting 200.000 Nederlanders slachtoffer van dwingende controle, ook wel intieme terreur genoemd. In dit patroon van psychisch geweld zit het slachtoffer vast in de houdgreep van angst en intimidatie. Hier kan ook fysiek geweld bij horen. De pleger kan iedereen zijn: man, vrouw of non-binair, jong of oud, queer of hetero; het slachtoffer een partner, familielid, kind of heel gezin. Sinds kort is in Nederland meer aandacht voor hoe dwingende controle onderdeel is van het patroon van femicide.
Lisa Loeb over 'fopfeminisme': 'Nederland noemde zichzelf een gidsland zonder te onderzoeken of het dat ook was'
Dwingende controle ontstaat niet in een relatie, maar bij de controlerende persoon zelf, benadrukt Kok in haar boek. ‘Waarom ging je niet weg?’, de vraag die slachtoffers te vaak krijgen, werd daarom de titel. Eerder baseerde Kok al haar roman Wat liefde kan doen (2024) op de tijd waarin een ex-partner haar leven ontwrichtte. Ze wilde hier destijds mee laten zien dat het ‘clichématige beeld’ dat zelfs veel hulpverleners nog van huiselijk geweld hebben niet klopt.
“Ik wilde graag zeggen: het gebeurt echt niet alleen bij ‘zwakke vrouwtjes’, want dit is mij ook overkomen. Dat lukte niet, want ik werd toch zo gezien. In interviews bleef ik maar uitleggen dat ik écht geen slechte jeugd heb gehad, dat het niet aan mij lag. Het was me aangedaan. Omdat dit niet geloofd werd, lukte het me niet het grotere verhaal over dwingende controle te vertellen.”
Daar weigerde Kok zich bij neer te leggen: er moet iets veranderen. Dat kan volgens haar alleen als we beter begrijpen wat dwingende controle is en hoe we het moeten bestrijden. Ze besluit een journalistiek boek te schrijven waarin ze laat zien dat de aanpak van dwingende controle in Nederland decennia achterloopt, welke gevolgen dat heeft en hoe we het beter kunnen (en moeten) doen. Ze neemt daarin haar eigen ervaringen en die van negen andere slachtoffers mee, en spreekt met diverse hulpverleners en onderzoekers.
De aanpak van huiselijk geweld is al jaren gebaseerd op verouderde wetenschap, schrijft Kok, waarbij de gedachte ‘waar twee kijven, hebben twee schuld’ de boventoon voert. “Als er iets zou zijn wat slachtoffers zou binden, zou je daar aan preventie kunnen werken, was ooit het idee”, zegt Kok.
Wetenschappers kwamen dertig jaar geleden al op niets uit: slachtoffers bleken geen homogene groep. “In de jaren zeventig werden daarbij voor het eerst stappen gezet op het gebied van preventie en bescherming. Er kwamen opvanghuizen en fysiek geweld werd strafbaar gesteld. Hoewel dat effect had, zag men dat slachtoffers zonder de hulp van instanties niet aan plegers konden ontsnappen. Zo ontstond de eerste theorie over dwingende controle.”
Hoewel de kennis over dwingende controle er dus al even is, bepaalt deze in Nederland niet het beleid of de publieke opinie. Daardoor blijft men toch denken dat slachtoffers zelf een aandeel hebben in de situatie, zegt Kok. Er wordt bijvoorbeeld gewezen naar hun karakter, mentale gezondheid en jeugd.
Die overtuiging kwam ook terug in de steungroep voor slachtoffers waarin Kok zelf terechtkwam toen ze in een onveilige relatie zat. Ze moest daar onder andere een lijst maken van haar slechte eigenschappen, en de nadruk lag steeds op haar verleden. “Ik ben daar best lang van in de war geweest. Was er dan tóch iets gebeurd in mijn jeugd? Ik heb toen een maand of twee met achterdocht naar mijn ouders gekeken, terwijl dat helemaal nergens op sloeg. Het is verouderde wetenschap uit 1980 die geen rol meer zou moeten spelen. Uiteindelijk vind ik dat het verdrietigst. Ik had net iets heel ingrijpends meegemaakt, en ik had mijn ouders op dat moment juist nodig.”
Chanel en Lena verloren moeder en zus Miranda aan femicide: 'Nooit gedacht dat haar dood zo dichtbij was'
Plegers zijn ondertussen vaak ook niet wat men ervan verwacht. De mensen die het meest dicht bij Kok stonden, hadden bijvoorbeeld het minst door. “Zij zaten te diep in het verhaal van mijn ex en hadden ook contact met hem. Ze dachten daardoor ook: ach, het gaat zo slecht met hem, hij bedoelt het allemaal niet zo. Hij is ziek. Op het moment dat iemand mentale problemen heeft, wordt het tenslotte al snel daaronder geschoven. Daarnaast kenden ze hem zo goed dat ze zich niet konden voorstellen dat hij mij pijn zou doen.”
Vaak gaat het bij huiselijk geweld over red flags, schrijft Kok in haar boek: ‘de momenten waarop je kunt herkennen dat je mogelijke partner niet pluis is.’ Onderzoek naar dwingende controle wijst echter uit dat plegers vaak juist een felgroene vlag lijken: sociale, charmante, gevoelige en getalenteerde mensen.
“We moeten dat beeld dus echt bijstellen. Wanneer er bijvoorbeeld sprake is van evidente, ernstige kindermishandeling kan een moeder nog steeds naar de buitenwereld overkomen als iemand die alles over heeft voor haar kind. Ook iemand die aardig is en een kopje koffie inschenkt als de Kinderbescherming over de vloer komt, kan als de deur dichtgaat kwaadaardig zijn voor het kind.”
Bij dwingende controle kan het slachtoffer zelfs labieler lijken dan de pleger. Kok herkent dat in een onderzoek van de Kinderombudsman (2013) naar vechtscheidingen. “In een dossier over een huisbezoek staat dan: ‘de moeder had haar badjas nog aan én ik zag een wijnfles op de gang, dus ik denk dat ze misschien wel borderline heeft.’ Ze heeft de boel in ieder geval niet op orde. Nou, ik weet nog hoe ik eraan toe was. Moet je nagaan hoe het gaat als je al tien jaar in zo’n situatie zit en ook nog een kind moet opvoeden. Je bent kapot. Zo’n situatie moet daarom dus minder oppervlakkig geobserveerd worden.”
'Dit is wat intieme terreur met vrouwen doet: je verliest stukje bij beetje je vrijheid, jezelf en je zelfvertrouwen'
In haar gesprekken met slachtoffers werd Kok vooral geraakt door hun eenzaamheid. “Soms was ik de eerste die hen serieus nam en begreep. Dat voelde als een grote verantwoordelijkheid. Daarnaast zag ik ook hoe ongelofelijk zwaar het is om hier doorheen te gaan met kinderen. Hoewel je niet wil dat het kind kwaad wordt gedaan, kan de veilige ouder vaak maar moeilijk wegkomen. Soms worden ze door instanties zelfs in een kwaad daglicht gezet, omdat ze het ‘niet kunnen oplossen’. Er wordt gedreigd: ‘Als het niet stopt, worden je kinderen onder toezicht gesteld of uit huis geplaatst’.”
Instanties maken daarbij geen onderscheid tussen de veilige en onveilige ouder. Het is een van de veranderingen waar Kok in haar boek voor pleit, vooral omdat ze ziet hoe groot de gevolgen zijn. Zo sprak ze ook volwassenen die onder dwingende controle zijn opgegroeid. De schade is soms zo groot dat er geen behandeling is. “Ik dacht dat Nederland in ieder geval kinderen tegen mishandeling zou beschermen, maar dat blijkt niet het geval. Bij kinderen is suïcidaliteit een van de meest voorkomende klachten. Bij een psycholoog wordt dan soms gezegd: ‘Dit is te heftig voor ons, we kunnen niets doen.'”
Dwingende controle wordt inmiddels wel steeds vaker erkend als onderdeel van het patroon van femicide. Ook als de pleger niet meer in hun leven is, weten slachtoffers nooit of ze veilig zijn, benadrukt Kok. Er is geen houvast, geen regel. “Angela de Beer uit Amsterdam ging weg bij haar pleger, maar heeft vervolgens nog dertien jaar last van hem gehad. Tot ze werd vermoord.”
Inmiddels gaat het beter met Kok, maar herstel blijft een lange weg. “Het eerste halfjaar ben ik vooral bezig geweest met: wat is er gebeurd? Wat is me aangedaan? Het was fijn geweest als ik toen al had geweten wat dwingende controle was, en goede begeleiding had gehad. Nu moest ik alles op eigen houtje doen. Tegelijkertijd zeg ik altijd: herstel blijft een DIY-project. Je kunt EDMR krijgen bij een therapeut, maar dan ben je er nog lang niet.”
In die eerste periode voelde Kok zich vaak eenzaam, omdat haar omgeving nog niet begreep wat haar was aangedaan. Daardoor werd haar zoektocht naar antwoorden nogal eens weggewuifd met: ‘Je relatie was leuk, toen niet meer, nu is het uit. Zet het van je af.’ Hoe kun je een slachtoffer van dwingende controle wél steunen? “Door te erkennen dat iemand slachtoffer is geworden van een ernstig misdrijf, dat het iets substantieels is. Dat scheelt al heel veel.”
Het boek eindigt met elf voorstellen om de aanpak van dwingende controle te verbeteren. In situaties van huiselijk geweld zal nooit meteen duidelijk zijn wat er precies aan de hand is, beseft Kok. “Het is daarom belangrijk dat we vanaf die eerste melding al goed diagnosticeren, en daarbij op forensische wijze te werk gaan. Voordat je een stel naar een cursus stuurt om er samen uit te komen, moet eerst uitgesloten worden dat er sprake is van een misdrijf, dwang of een grote dreiging. Nu zit dat niet in ons systeem. We denken te snel: ze zullen er wel zelf voor kiezen, daar moeten we ons niet mee bemoeien.”
Voel je je onveilig in je eigen huis of heb je het gevoel dat iemand in je omgeving in een onveilige situatie verkeert? Je kunt Veilig Thuis 24/7 bellen op 0800 2000 voor advies of om een melding te maken. Ook kun je hen anoniem chatten. Heb je te maken met direct gevaar, bel dan altijd 112.
Worstel je met suïcidale gedachten of maak je je zorgen om iemand anders? Praat er dan over. Bel 113 of ga naar www.113.nl. Stichting Zelfmoordpreventie is 24 uur per dag en zeven dagen per week bereikbaar.
‘Waarom ging je niet weg?’ van Lotte Kok is nu verkrijgbaar.
*De namen van de slachtoffers die Kok voor haar boek interviewde, zijn in de meeste gevallen gefingeerd om hen te beschermen.
Het beste van LINDA. direct in je mail? Meld je aan voor onze nieuwsbrief.
Vaders blijven vaak onbestraft bij huiselijk geweld-zaken: 'Vrouw met kinderen vogelvrij'
