‘Op Instagram schijnt altijd de zon, maar de realiteit valt vaak tegen’

HET LEEK ME EEN DROOM. Met een camperbusje een maand door italië trekken. samen met mijn geliefde en onze zoon, die toen krap tien maanden oud was. En dan niet verblijven op van die schreeuwerige toeristische campings met zwembaden, golfkarretjes en animatieteams. Nee hup, wildkamperen. Back to basics zou het worden, terug naar de natuur. Onze dochter hadden we toen nog niet. Een realistisch beeld van wat een vakantie met kinderen eigenlijk inhoudt, evenmin.
We zagen ons al helemaal zitten: met ons busje boven op een heuvel, uitkijkend over het glooiende Toscaanse landschap. Een fles wijn aan onze voeten, een stuk brood met gorgonzola in onze knuist en een kirrende baby op onze schoot. En om het af te toppen: een zonsondergang die het hele tafereel van een oranjeroze gloed zou voorzien. Op het plaatje dat in mijn hoofd had, bestond onze hele vakantie slechts uit eten, drinken en gelukkige, fotogenieke mensen (wij) die al schaterend in golden hour waren vastgelegd.
Ja, in het plaatje dat ik in mijn hoofd had, was alles perfect.
Misschien was het geen toeval dat het plaatje dat ik in mijn hoofd had precies overeenkwam met zo’n beetje alle foto’s die ik onder de hasthags #vanlife, #vanbaby, en #nomadfamily op Instagram had gezien. Maar dat kwartje was toen nog niet gevallen. Ik zag onze campervakantie als onze eigen persoonlijke en volstrekt originele droom. En dat het ideaalbeeld dat ik in mijn hoofd had, werkelijkheid zou worden, daar zouden wij wel eens even voor zorgen.
En dat deden we ook. Soort van.
We reden met onze camper naar alle idyllische plekken. We stonden met ons busje boven op heuvels, uitkijkend over glooiende Toscaanse landschappen. Vaak ook nog met fles wijn aan onze voeten, een stuk brood met gorgonzola in onze handen en een baby op schoot, kirrend of niet. Zonsondergangen hebben we ook afgevinkt. En het moet gezegd: de plaatjes die we schoten, waren werkelijk beeldig. Dat vonden de mensen op Instagram ook (‘Wow, dat ziet er heerlijk uit, schatten. Geniet!’). Iedereen die onze foto’s zag, kon niet anders dan concluderen: die lui leven helemaal hun Italiaanse camperdroom. Die hebben #vanlife uitgespeeld. Met baby nog wel. Hoppa. Missie geslaagd, stickers verdiend, duimpje omhoog.
Maar dat was niet het hele verhaal. Wij kwamen er ondertussen namelijk achter dat er zich achter al die fijne plaatjes op Toscaanse heuvels nog een heel andere realiteit schuilhield.
Een realiteit van eindeloze stops op loeihete parkeerplaatsen met een kind dat met geen mogelijkheid meer in een kinderstoeltje te krijgen is. Een realiteit van een camper, van voor tot achter onder de kinder­kots. En dat je dan aan het wildkamperen bent, zonder stromend water, en je dus niet anders kan dan de kots zo goed en zo kwaad als het gaat met je vingers van de bekleding af te schrapen. Een realiteit van eindeloos potjes en flesjes opwarmen op een weigerachtig gasstelletje. Een realiteit van wekenlang hondsmoe zijn, omdat de baby niet in z’n reiswiegje wil en alleen maar kan tukken als hij al rollend en trappelend tussen zijn ouders op het toch al kleine uitklapbed ligt.
Kortom: the insta-versus-reality-dynamic was real on this one. Pas toen we oververmoeid en enigszins gedesillusioneerd thuiskwamen, begon ik me te realiseren hoezeer ik me had laten leiden door de ­plaatjes die ik vooraf online gezien had. Hoe hoog onze verwachtingen waren geweest, hoe goudomrand onze fantasieën en hoe onmogelijk het voor de realiteit was geweest om ooit nog aan die verwachtingen te voldoen.
Het zette me aan het denken. Over sociale media en hoe die de manieren waarop we vakanties beleven drastisch hebben veranderd. Vroeger (vroegâh) waren vakanties van anderen een ver-van-je-bed­show. Een gebeurtenis waar je alleen iets van meekreeg via saaie verhalen en handjevol bewogen foto’s en als je geluk had een verkreukelde ansichtkaart. Tegenwoordig zien we ieders vakantie van de eerste tot de laatste dag op een scherm aan ons voorbijtrekken. Met precies de juiste filter, precies de juiste soundtrack en in precies het juiste licht. We laten ons collectief inspireren (of jaloers maken) door de ervaringen van anderen. We baseren ons daarbij vooral op hoe het er op de plaatjes uitzag. Ook al zeggen die plaatjes ons weinig over hoe het daadwerkelijk was.

Nu kun je zeggen: ja duh, de opgepoetste beelden van sociale media komen niet overeen met de realiteit. Nou Floor, meid, gefeliciteerd met je baanbrekende inzicht. Stop de persen. Maar dat we ons tot op zekere hoogte bewust zijn van deze dynamiek, wil niet zeggen dat we de impact ervan moeten relativeren. De invloed van sociale media op hoe we vakanties en reizen ervaren, is groot. Heel groot. Niet alleen laten we ons steeds vaker door sociale media beïnvloeden in onze keuze voor een vakantiebestemming. Ook wat we van die bestemmingen verwachten, hoe we ons daar gedragen en wat we er naar anderen toe over delen, wordt in toenemende mate door sociale media gestuurd.
Gedegen wetenschappelijk onderzoek is er nog niet veel, maar uit het jaarlijkse Travel Report van American Express bleek in 2023 dat maar liefst 75 procent van de respondenten zich in hun keuze voor een bestemming hadden laten inspireren door sociale media. 57 procent gaf aan tijdens de vakantie graag content te maken voor op sociale media-accounts, 51 procent gaf aan inspiratie voor lokale eet­tentjes grotendeels van sociale media te halen. Onder gen-Z’ers en millennials was dit zelfs 66 procent. 48 procent reist graag naar plekken waarmee op sociale media te pronken valt. 49 procent van alle deelnemers noemde zelfs als voornaamste reismotivatie in 2023: het bezoeken van een locatie die er goed uitziet op sociale media. Bij gen-Z’ers en millennials was dit maar liefst 61 procent. Een trend die zich in grote lijnen laat samenvatten als ‘the instagrammification of travel’.
Bestemmingen die het goed doen op beeld (en dus ook op visuele plat­formen zoals TikTok en Instagram) worden steeds populairder. Eenmaal ter plaatse laten mensen zich in hun keuze voor attracties, eettentjes en accommodaties steeds vaker leiden door online reviews of plaatjes die zij eerder op sociale media hebben gezien. Het authentieke tentje met tl-licht en zalig eten dat omarmd wordt door de locals is voor veel vakantiegangers niet langer de heilige graal. Een spectaculair opgemaakt bord, een fotogeniek interieur of kleurrijk mozaïek op de gevel: dat doet het goed op de socials en trekt mensen. Toeristische uitbaters weten dit en passen hun aanbod en uitstraling hierop aan.
Het resultaat: rijen bij de fotogenieke hotspots. Vakantiegangers met oogkleppen en door sociale media geïnspireerde afvinklijstjes. Ervaringen die steeds meer draaien om nadoen wat je bij anderen al gezien hebt en vakanties die dus steeds meer op elkaar gaan lijken. Geen wonder dat deze ontwikkeling bepaald niet door iedereen juichend wordt gadegeslagen. Typ de woorden ‘social media’ en ‘travel’ en artikelen met als insteek ‘How social media are ruining the travel experience’ vliegen je om de oren. Critici wijzen niet alleen op de hordes toeristen die authentieke plekken via Instagram veranderen in een soort social media friendly pretparken; ze waarschuwen ook dat in de koortsachtige jacht op de perfecte plaatjes, de nieuwsgierigheid, de connectie en het respect voor de plek die je bezoekt, verloren gaat.
Ik zal nooit het moment vergeten dat we op vakantie waren in een zonnig oord. We verbleven aan de rand van de oceaan, waar zeewater zich verzamelde in een diepblauwe poel, omgeven door oranjebruine rotsen. Het had er op de plaatjes bijzonder idyllisch uitgezien. Toen we arriveerden, wachtte ons een enorme rij mensen met selfie­sticks in hun handen. Ze wachtten om de poel in te mogen voor een zogenaamd idyllische foto. Plons. Smile. Klik. Next.

We sloegen het tafereel een tijdje hoofdschuddend gade. En net toen we ons afvroegen of mensen nog gekker konden worden, hoorde we geschreeuw. Een vrouw was naar de rand van de poel gezwommen. De rand van de poel, waar lokale gidsen iedereen met klem voor waarschuwden: blijf daar weg, want daar is een levens­­gevaarlijke stroming die je de poel uit kan zuigen en mee kan voeren, zo hup, de oceaan in. Een nachtmerrieachtig ­vooruitzicht, leek mij, maar de vrouw scheen het niet te deren. Terwijl ­gidsen en omstanders hun kelen schor schreeuwden – ‘Get back!’ en ‘It’s dangerous’ en ‘You’ll drown!’ hief zij haar selfie­stick ten hemel, trok haar mond in een grimas en klikte. Stroming of niet, ze moest en zou die ‘idyllische’ foto nemen. Al zou het pot­domme haar ­laatste zijn. Het is natuurlijk een absurd voorbeeld, maar iedereen die weleens op zo’n Instagrammable hotspot heeft gestaan, weet dat wat ik hier beschrijf niet overdreven is. Het laat perfect zien hoe de sirenenzang van visueel georiënteerde plat­formen langzaamaan onze focus verlegt. Van een bestemming als iets om te ontdekken, naar de bestemming als decor. Van even kunnen verdwijnen naar continu gezien moeten worden. Van niets hoeven naar iets najagen. Van onbevangen ervaren naar het moeten inlossen van verwachtingen. En als de verwachtingen ter plaatse niet worden waargemaakt, kun je via de beelden die je deelt altijd nog suggereren van wél.
Sociale media beïnvloeden niet alleen hoe we de plekken die we bezoeken vastleggen en wat we er met anderen over delen, maar ook hoe we ons voelen en gedragen als we daar eenmaal zijn. Uit een enquête van een online paspoortfotoshop onder duizend Amerikanen bleek in 2022 nog dat 55 procent van de ondervraagde reizigers per vakantiedag tussen de dertig tot honderdtwintig minuten doorbrengt op social media. Ondertussen gaf 58 procent aan dat frequent social media gebruik hun vakantie negatief beïnvloedde. Gevraagd naar de redenen om op vakantie social media te gebruiken, antwoordde 63 procent: om foto’s en filmpjes te maken. ­Veertig procent: voor het doden van tijd. 51 procent: om te kijken hoeveel likes en comments er waren op vakantieposts. 46 procent: om volgers jaloers maken. Kortom: een platform als Instagram mag dan een fantastische tool zijn om reiservaringen met andere mensen te delen, en een vrijwel onuitputtelijke bron en vakantie­-inspiratie, maar ondertussen is het ook grote aanjager van fomo, prestatiedruk en perfectiedrang.
Psycholoog Thijs Launspach schreef verschillende boeken, onder meer over stress, mentale gezondheid en de impact van sociale media. In zijn boek Je bent al genoeg – mentaal gezond in een gestoorde wereld beschrijft hij hoe we in onze samenleving steeds vaker gek worden gemaakt met een vergelijkingscultuur vol ‘geluks­terreur, prestatiedruk en idioot hoge verwachtingen’. In zijn laatste boek, Asociale media, houdt hij de wurggreep tegen het licht waarin sociale platforms ons houden. In de Instagrammification van vakanties ziet hij beide thema’s samenkomen.

“Aan de ene kant zie je dat mensen een enorme druk ervaren om op alle denkbare vlakken het beste uit het leven te halen. Niet alleen op het gebied van hun werk en hun sociale leven, maar ook op het gebied van ervaringen.” Waar vakantie voor de generatie van onze ouders nog vooral werd gezien als een moment om even te ontspannen en weinig te hoeven – elk jaar drie weken op dezelfde camping voldeed – is het najagen van de ultieme vakantie-ervaring steeds meer een statussymbool geworden. “De lat waar een reis of vakantie aan moet voldoen, ligt steeds hoger”, zegt Launspach. “Mede doordat mensen op sociale media continu de geromantiseerde vakantiebeelden van anderen mee­krijgen. Daardoor wordt het ook steeds moeilijker om het te accepteren als je eigen ervaring niet aan die gecreëerde ideaalplaatjes voldoet.”
Volgens Launspach heeft dat met de psychologische dynamiek van de opwaartse sociale vergelijking te maken. “Je gaat jezelf ­vergelijken met de mensen die je op sociale media ziet, en focust je daarbij ­automatisch op mensen die het beter lijken te hebben dan jij.” ­Oftewel: je ziet mensen die de meest idyllische bestemmingen bezoeken. De avontuurlijkste activiteiten doen. De lekkerste gerechten eten. Al die beelden voeden bij jou een gevoel: waarom heb ik dat niet? Dat wil ik ook. Er nestelt zich een beeld in je hoofd en een verlangen om dat beeld voor jezelf te gaan herscheppen. Maar volgens Launspach is dat vrijwel altijd gedoemd te mislukken. “Omdat de Instagrammable beelden waar je jouw fantasie op hebt gebaseerd, opgepoetste plaatjes zijn die weinig te maken hebben met de realiteit.”
De dynamiek die hierdoor ontstaat heeft volgens Launspach tal van nadelige effecten. Ten eerste zorgt het tegen elkaar opbieden met spectaculaire vakantie-ervaringen op sociale media ervoor dat de standaard van wat we leuk of ‘goed genoeg’ vinden, steeds verder opschuift. Zeker mensen die niet zo veel te besteden hebben, kunnen daardoor al snel het gevoel krijgen dat een betaalbare maar minder visueel spectaculaire vakantie minderwaardig is. Maar ook mensen die wél proberen om de geschetste ideaal­beelden op sociale media te evenaren, komen vaak bedrogen uit. Omdat – hallo open deur – de realiteit nu eenmaal geen plaatje op Instagram is. Bovendien werkt perfectiedrang vaak als een vorm van zelfsabotage: hoe meer druk je legt op een ervaring die fantastisch moet worden, hoe kleiner de kans dat het daadwerkelijk fantastisch wórdt.
De campertrip is nu bijna zeven jaar geleden. Als ik erop terugkijk, begrijp ik dat met die hele vakantie in feite weinig mis was, maar dat de realiteit vooral schuurde met de onrealistische verwachtingen die we hadden. Het is niet voor niets een beproefde formule: geluk = ervaring = verwachtingen. Hoe minder je ergens van verwacht, hoe leuker het vaak wordt. Hoe lager je de lat legt, hoe groter de kans dat je positief wordt verrast. Ik zeg: laten we elkaar dus eens wat minder gek maken met ervaringen die er idyllischer uitzien dan ze waren. Deel een keer niet alleen die palmboom, maar ook het mierennest dat eronder zat. Iedereen die een campertrip overweegt, vertellen wij inmiddels over onze horrorstory. Over het slaapgebrek, de parkeer­plaatsen, de kinderkots. Omdat het voor hen dan hopelijk alleen nog maar kan meevallen. En omdat geen vakantieverhaal zo memorabel is als de mislukking. Beter dan zo’n saaie zonsondergang. •

Dit artikel werd eerder gepubliceerd in LINDA.