'Vroeger dacht ik: als ik mijn ouders verlies, dan is mijn leven voorbij. Maar zo zit het niet'

Bron van veiligheid

“Dat besef kan veel impact hebben op mensen”, zegt Paul Boelen, hoogleraar klinische psychologie aan de Universiteit Utrecht, en gespecialiseerd in rouw. “Het brengt altijd een extra en vaak pijnlijke dimensie met zich mee als je je laatste ouder verliest. Je positie in de familie verschuift. Het confronteert je met je eigen leeftijd, ouder worden, sterfelijkheid.” Komt bij: de dood van je laatste ouder kan ook de rouw om die andere, eerder overleden ouder weer triggeren: het recept voor een onsmakelijke cocktail van verdriet.

“Je bron van veiligheid is weg”, vervolgt Boelen. “Je ouder vervult, als de relatie goed is, een rol die niemand anders op zich kan nemen. Zo’n veilige haven is voor iedereen belangrijk.” Zo zei radiopresentator Gijs Staverman dit jaar in een LINDA.-interview na het overlijden van zijn vader dat hij het zo’n geruststellende gedachte had gevonden dat hij, als zijn hele leven in de soep zou lopen, altijd nog bij zijn vader kon intrekken, ook al woonde die inmiddels in een verzorgingstehuis.

Kwetsbaar

“Er is niemand in de wereld die die onvoorwaardelijkheid kan vervangen”, zegt Jojanneke van den Bosch (47). “Je kunt je ouders voor halve zool uitschelden en dan heb je misschien even woorden of een zwijgruzie, maar de band verbreken ze er niet om. Je ouders zijn je vangnet. Praktisch, financieel, mentaal. Bij vrienden is dat onvoorwaardelijke er niet.”

Zelf werd Jojanneke als tiener wees, veertien was ze, meer dan dertig jaar geleden. Eerst overleed haar vader aan een hartinfarct, vlak daarna haar moeder aan longkanker. Ze schreef er een boek over en richtte WeesWijzer op, een organisatie waar (half)wezen terechtkunnen met praktische vragen. Jojanneke sprak tientallen veelal jonge wezen over hun verlies en ze zag hoe onzeker het mensen kan maken.

“Zoeken naar bevestiging, naar goedkeuring van anderen, omdat ze het niet meer van hun ouders kunnen krijgen. Dat zie je heel veel. Behalve dat je je ouders mist, kun je je ook heel kwetsbaar voelen. En vaak beseffen mensen pas jaren later, als ze kunnen reflecteren op hun rouw: oh, dat ik soms zo onzeker ben in sociale situaties of af en toe zo bang ben om anderen te verliezen, komt dáárdoor.”

Geen ‘familieplek’ meer

Ontworteld. Zo voelde Irma Pijpers (40) zich toen ze haar vader op haar 32e verloor, negen jaar na het overlijden van haar moeder. “Toen mijn moeder doodging, waren we heel verdrietig, maar toen konden we nog op de koffie bij pa, herinneringen met hem ophalen, ouderlijk advies vragen. We konden nog naar zijn verjaardagen, en naar zijn huis toe op mijn moeders sterfdag.”

Na het overlijden van haar vader moest Irma het ouderlijk huis leeghalen, van de nok tot de kelder, alles moest weg – en veel had de stort als eindbestemming. Vanaf de dag dat het huis werd verkocht, had Irma ineens geen ‘familieplek’ meer om naartoe te gaan. “Dat vond ik echt heftig.”

‘Ja. Au.’

Het verlies van zoiets als een ouderlijk huis, wordt in chique bewoording ook wel ‘secundair verlies’ genoemd: verlies na verlies. Afscheid moeten nemen van een ouder is een primair verlies, plekken maar ook vrienden of familieleden die je door dat verlies kwijtraakt, vallen onder secundair verlies. Net als, zoals Irma ervoer: het verliezen van bepaalde kennis. Toen ze een paar maanden zwanger was, vroeg de verloskundige: “Heb jij de vijfde ziekte gehad?” Dat wist Irma niet. En de mensen die het wel wisten, waren er niet meer. “Ja. Au. Dat was nou zo’n speldenprikje waar je jezelf niet voor kunt behoeden.”

Toch was er ook een – zij het wrang – voordeel bij het verliezen van de tweede ouder, benadrukt Irma. Want het was de tweede. Er waren al een boel ‘eerste keren’ geweest. De eerste keer een kist uitkiezen, de eerste keer je ouder opgebaard zien, de eerste keer die kist dichtdoen, die eerste rottige, verdrietige, zet-je-maar-schrapsterfdag.

Ginny Ranu verloor beide ouders: 'Ik dacht dat ik niet meer zou kunnen ademen als mijn moeder ook zou overlijden'Lees ook

Been there, done that

“Ik wist dat het sluiten van de kist pittig was; bij mijn moeder ging ik helemaal kapot, echt zo’n door-merg-en-beenmoment, en ik werd ook nog eens verrast door dat gevoel. Ik wist bij mijn vader: dit moment wordt klote. Uiteindelijk, doordat ik me er zo op had voorbereid, viel het minder rauw op mijn dak. Been there, done that.” Nog zoiets: bij haar moeder bleef het gezin nog even achter, bij de kist, op het kerkhof.

“Onze vrienden en andere familieleden gingen al richting het rouwcentrum voor de borrel en wij stonden daar. Bij die kist. In de regen. Te staan. Dat was zo troosteloos. Vreselijk. Toen we mijn vaders uitvaart regelden, wist ik: dit keer gaan we dat anders doen.” Ze grinnikt. “Nooit gedacht dat ik deskundig zou worden in het begraven van ouders.” En daarna: “Nooit gedacht ook dat ik erom zou kunnen grinniken.”

Complexe rouw

Hoeveel volwassen wezen er precies zijn in Nederland, is niet bekend: die getallen zijn alleen beschikbaar als het gaat om minderjarigen die beide ouders verliezen. Uit onderzoek van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) blijkt dat jaarlijks ruim 6000 minderjarigen één of beide ouders verliezen; 18 procent van de (half)wezen is jonger dan zes jaar. “Er ligt, logischerwijs, veel nadruk op het verlies op zeer jonge leeftijd”, legt Boelen uit. Die onverdeelde aandacht is volgens Boelen te verklaren: “Als je kijkt naar die groep, geeft vooral het verlies van je ouders op jonge leeftijd, of het verlies van een kind of van een partner, de grootste kans op complexe rouw.”

Complexe rouw (prolonged grief disorder) is sinds een aantal jaar erkend als stoornis – wat het behandelen en het verzekerd krijgen van die behandeling gemakkelijker maakt. Het gaat hierbij om rouwenden bij wie het intense verdriet langere tijd (lees: een halfjaar of jaar) aanhoudt, bij wie het hun functioneren hindert, en bij wie het verlies gepaard gaat met obsessieve gedachten en extreme somberte. Boelen: “Die traumatische rouw zien we ook veel vaker bij mensen die hun geliefden plots verliezen, door een ongeluk, zelfdoding of een heel heftige ziekte.”

Nooit klaar voor

We denken vaak dat de diepte en hevigheid van de rouw leeftijdsgebonden is, maar dat is lang niet altijd zo, zegt Boelen. Er zou, wat hem betreft, meer aandacht moeten komen voor ouderverlies op volwassen leeftijd. We worden immers steeds ouder – sterker nog, Nederland is koploper in de hele wereld als het gaat om onze gemiddelde leeftijd: die ligt momenteel op, houd je vast, 83. Rond 1900 was dat 44. We verliezen onze ouder(s) vaker op volwassen leeftijd dan op jongere leeftijd.

“Je bent er nooit klaar voor, hoe oud je ook bent”, zegt Jannet Beikes-Koolman (50), die zeven jaar geleden wees werd. Haar vader overleed vier maanden na haar moeder. “Ik had al een aanloop, omdat mijn ouders allebei ziek waren, ik wist: de dood kan weleens nabij zijn. Maar als het dan gebeurt, weet je niet wat je overkomt.” Nu weet ze het wel. Wat haar overkwam was: verdriet. Niet alleen bij haarzelf, maar ook bij haar vader, die ineens de titel ‘weduwnaar’ kreeg.

Plaatsvervangend verdriet

“Ik vond dat heel hard om te zien. Dan zei hij: ‘Ik ben zo eenzaam’, en die woorden krasten over mijn ziel. Ik kon hem niet helpen, ik kon hem daar niet in faciliteren.” Dat plaatsvervangende verdriet vond Jannet misschien wel het pijnlijkste aan halfwees zijn. “Het was fijn om hem nog bij me te hebben, die maanden, maar in zekere zin was er ook opluchting toen mijn vader overleed.”

Naast – dat moet gezegd worden – de shock die ze ervoer, het ongeloof: oh mijn God, daar gáán we weer. “Ik ben een geluksvogel met veel vrienden, heb twee kinderen, een fijne man die me steunde. Want rouwen kun je niet alleen. Maar ik was als enig kind wel degene die allebei haar ouders kwijt was. Het voelde soms een beetje alleen.”

Eenzaamheid

Margaret Stroebe, een bekende emeritus hoogleraar (en, vooruit, rouwgoeroe) in de psychologie, constateerde in 2009 in haar onderzoek met de veelzeggende titel Voorbij het gebroken hart dat naast schuld, somberheid, boosheid en angst, een van de meest voorkomende psychische gevolgen van verlies eenzaamheid is. Er wordt in de literatuur een verschil gemaakt tussen ‘sociale’ en ‘emotionele’ eenzaamheid.

Rouwenden ervaren vooral een grote mate van die laatstgenoemde. Het ondernemen van sociale activiteiten neemt niet af, maar het aantal keren dat tijdens die verjaardag/borrel/picknick op het strand gevraagd wordt hoe het met jóú gaat – en dan hoe het écht met jou gaat – blijft bedroevend laag.

Weinig lotgenoten

Andermans verlies confronteert ons met wat we zelf kunnen verliezen. Vinden we niet fijn. Kop in het zand. “Jong je ouders verliezen maakt je rouw complexer, omdat je vaak de enige bent in je omgeving”, zegt Jojanneke. Zo heeft ze vrienden van allerlei generaties, ook mensen die véél ouder zijn dan zij, simpelweg omdat zij ook hun ouders zijn verloren. Het is verrijkend, zegt Jojanneke, maar ook verdrietig. “Er zijn weinig lotgenoten in je eigen generatie bij wie je je verhaal kwijt kunt.”

Je begrijpt het pas als je het zelf hebt meegemaakt. Het wordt in de filosofie ook wel – een mondvol – een epistemisch transformatieve ervaring genoemd. Je leert iets door iets mee te maken en had dat niet kunnen leren zonder het te ervaren.

‘Zij is een wees’

Jojanneke: “Dat maakt dat je voor jezelf een weg moet vinden die voor jou werkt, en je je niets moet aantrekken van mensen die zeggen: ‘Ben je nou nog steeds zo verdrietig?’ Want wees worden als je volwassen bent is hartstikke heftig. Je blijft altijd kind, en het is unfair om van iemand te verwachten dat hij of zij binnen de kortste keren weer fluitend door het leven gaat.”

En dan zijn er ook nog mensen die niet oordelen (of althans, niet hardop) maar in de zwijgmodus gaan of letterlijk de andere kant opkijken zodra je in hun aura komt. “Ik had ooit een lunch”, vertelt Jojanneke, “met allemaal mensen die elkaar via via kenden. Kwam ik daar, liep ik op een groepje mensen af, hoorde ik nog nét iemand zeggen: ‘Zij is een wees.’ Daarna viel het stil. Niemand vroeg hoe het voor mij was om mijn ouders moeten missen. Niemand zei überhaupt nog wat. Op dat soort momenten besef je: ik heb een stempel op mijn voorhoofd. Van vier letters. WEES.”

Jannies schoonouders overlijden samen na euthanasie: 'Gaven elkaar een kus en stierven hand in hand'Lees ook

Veerkracht

Hoogleraar Boelen beaamt dat die denkbeeldige stempel door buitenstaanders te pas en te onpas op rouwende voorhoofden gedrukt. Maar: het hoeft niet te betekenen dat je nooit meer kunt genieten van die verjaardag/borrel/picknick op het strand. “Juist mensen die dicht bij die dood hebben gestaan en zoveel verdriet hebben, weten vaak het leven ook wel intenser te omarmen”, zegt Boelen.

“Ik sta er soms versteld van wat voor een verdriet er kan loskomen bij mensen, maar ook wat voor een veerkracht er loskomt.” Verdriet is de motor voor die veerkracht en geruststellende cijfers onderstrepen dat. Bijna 50 procent van de rouwenden kan al vrij snel weer ‘normaal’ functioneren en vindt zijn of haar weg mét dat verdriet.

45 procent doet daar wat langer over maar is ook na een jaar weer op de rit (ook weer mét dat verdriet), 5 procent is na een jaar nog steeds onthutst en heeft professionele hulp nodig. “Het is persoonsafhankelijk, maar ook in hoeverre je een vangnet hebt”, zegt Boelen. “Met vrienden, familie, collega’s, je kinderen, je sportmaatjes. Het verweesde gevoel is vaak vele malen groter als je bijvoorbeeld een slechte band hebt met je broers, zussen, ooms en tantes.”

Jolanda is een geparentificeerd kind: 'Op haar sterfbed kon ik mijn moeder vergeven'Lees ook

Het leven ná

Precies die mensen zijn nodig om de gebroken-hart-momenten te kunnen handelen – die zich bij elke levensfase weer aandienen slash opdringen. “Kinderen krijgen, je eerste huis kopen, trouwen: je ziet dat mensen deze dingen soms uitstellen omdat ze ertegen opzien het zonder ouders te doen”, zegt Jojanneke. De mooie dingen in het leven maken volgens haar gemis los (en gejank, maar dit terzijde). Maar ook geldt dat je de mensen die er op die momenten wél bij kunnen zijn meer waardeert.

En nu Jojanneke geen ouderlijk huis meer heeft, hield ze zich een tijd lang vast aan andere plekken die haar doen denken aan toen. “Mijn moeder hield erg van stoffen. Als ik langs een stoffenwinkel kwam, kon ik het niet laten daar even naar binnen te gaan. Even dicht bij mijn moeder.”

“Ik ben er niet als een verbitterd mens uitgekomen”, zegt Jannet. “Ik heb gelukkig ook nooit gedacht: ik ben zielig, want ik ben wees. Vroeger dacht ik: als ik mijn ouders verlies, dan is mijn leven voorbij. Veeg mij maar op. Maar zo zit het niet. Ik heb een ánder leven, er is een leven vóór de dood van mijn laatste ouder, en een leven ná. Maar dat betekent niet dat het leven ná niet goed kan zijn. Integendeel. Het is prachtig.”

Dit verhaal verscheen eerder in LINDA. 221

Het beste van LINDA. direct in je mail? Meld je aan voor onze nieuwsbrief.

Lees hier meer persoonlijk verhalen op LINDA.premium.

'Als het Moederdag is, hoop ik van vroeg tot laat op een teken van leven – tegen beter weten in'Lees ook