Karen van den Hondel, forensisch arts: ‘Het raakte me dat het opeens persoonlijk werd'

Forensisch arts

Haar grootste missie, toen ze in korte tijd vele lichamen schouwde, was in mei 2023. Als forensisch arts voor de GGD Amsterdam was Karen uitgeleend aan de Koninklijke Marechaussee. Zij waren namens het Internationaal Strafhof (icc) in Den Haag in Oekraïne om bij te dragen aan een internationaal onderzoek naar vermeende oorlogsmisdaden. De eerste dag dat het Nederlandse team in Dnipro, de vierde stad van Oekraïne, aankwam, werd de stad beschoten. Maar dat was voor Karen geen reden om meteen rechtsomkeert te maken.

Ze sliep tussen de luchtalarmen op een stretcher in een schuilkelder van het hotel. Zo vaak als ze het aankon ging ze naar het mortuarium om de lichamen van de soldaten te schouwen, op allemaal zag ze de afdruk van de oorlog. In koelvrachtwagens voor de deur van het mortuarium lagen tientallen lichamen te wachten op identificatie en onderzoek. Van velen was de huid verscheurd door raketinslagen of granaatscherven. Bij de een ontbrak een hand, bij een ander een voet. Soms hing een arm los aan een romp.

Door de verregaande staat van ontbinding waren tatoeages soms niet meer te herkennen. Alleen door een stukje bot weg te nemen kon een dna-vergelijking met de nabestaanden worden gedaan om zo de omgekomen soldaten, die de gevechten tegen de Russische troepen in het zuidoosten van het land niet hadden overleefd, naar de juiste families sturen.

‘Gewoon werk’

Toch werd ze door al het leed niet persoonlijk geraakt. Dit was gewoon werk. Sterker nog: ze kreeg er een adrenalinekick van. Zij kon dit werk als een van de weinigen aan. Ze had bewust voor deze baan gekozen en wist wat die inhield. Forensisch medisch onderzoek bevond zich op het snijvlak van geneeskunde en strafrecht, precies de twee studies die ze had gedaan.

Haar studie rechten viel tegen, na een jaar was ze overgestapt naar geneeskunde. Ze richtte haar pijlen op chirurgie, maar vanwege het gebrek aan banen koos ze de specialisatie forensische geneeskunde, een verdieping die gericht was op onder meer ontbindingsprocessen. Haar ouders waren biologen, dus de dood was voor Karen geen gekke keuze. Als kind van een jaar of tien sneed ze al met een keukenmes bij een vriendinnetje in de tuin een rat open op zoek naar de doodsoorzaak. Ze concludeerde dat hij dood was omdat er beestjes in zaten. Echt hygiënisch was dit onderzoekje overigens niet.

Buitenbeentjes

Karens fascinatie voor het menselijk lichaam was bovengemiddeld hoog en ze leefde voor haar baan. Moeiteloos schouwde ze de lichamen van slachtoffers als families, huisartsen of de politie twijfelden over een natuurlijke dood. Zij kon ertegen als iemand van een gebouw af was gesprongen en in de kreukels op de stoep lag. Ook was ze niet aangeslagen als ze baby’s en kinderen na mislukte reanimaties onderzocht of als ze voor een sporenonderzoek na een zedenzaak werd opgeroepen. Het werk paste bij haar.

Forensisch artsen zijn een beetje de buitenbeentjes, zegt ze, de mensen die avontuurlijk en praktisch zijn ingesteld. Die houden van vrijheid en zelfstandig werken. Ze moeten nieuwsgierig zijn, een sterke maag hebben en beschikken over een groot gevoel voor rechtvaardigheid en waarheidsvinding.

Spanning opzoeken

Ook buiten haar werk zocht ze de spanning op. Ze reed motor en dook – privé en als forensisch duiker – zoekend naar sporen onder water. Het kon haar niet extreem genoeg zijn. Als ze terugdacht aan alle zaken die ze had gedraaid, waren het niet de vele Oekraïense militairen door wie ze even uit balans was geraakt, ook niet de gruwelijkste zedenzaken of kindermoorden. De melding waardoor Karen voor het eerst huilde op kantoor was op zich helemaal niet zo bijzonder: het was een aanrijding met een persoon op het spoor. Dat gebeurt per politieregio zeker eens per maand. Meestal was het een suïcide, vaak een ongeluk, soms een misdrijf.

Die ochtend, een normale vrijdagochtend rond acht uur, ze had net thee ingeschonken en scrolde op haar laptop door haar mail, kwam de eerste melding van de dag. Het telefoontje kwam via de meldkamer van de politie. ‘Bereid je voor, het is een jong persoon’, had de centralist gezegd. Maar ook jonge mensen had ze vaker geschouwd. Het was werk, ook tieners en kinderen gingen dood. Dat hoorde erbij. Niets wees er dan ook op dat Karen zich die middag uit het veld geslagen zou voelen.

Introductieweek

Nietsvermoedend stapte ze in de dienstauto en reed ze naar het station. Het beloofde weer een warme dag te worden, de opkomende zon scheen fel door het raam. Voor de meeste mensen zat de zomervakantie erop. De universiteiten verwelkomden hun nieuwe lichting studenten. In de stad hingen vlaggen en posters van evenementen, er stonden tenten voor cafés waar die avond ervoor de feestjes waren geweest.

Karen genoot van de energie die de introductieweek met zich meebracht. Ze dacht terug aan haar eigen tijd, hoe magisch die was. Ze was altijd op de vereniging. Doordeweeks klaverjassen, een feestavond, avonden met speciaalbier. Twee keer had ze in de kennismakingscommissie gezeten en een jaar lang was ze voorzitter. Ze had de introweek georganiseerd en was verantwoordelijk voor het plezier van de studenten, met als doel zo veel mogelijk leden te werven. De vereniging had haar sociale leven grotendeels bepaald, de studenten uit haar jaargroep waren vrienden voor het leven geworden. Met hen had ze nachten doorgehaald in de kroeg en ging ze nog steeds regelmatig op vakantie. Ze deelden lief en leed.

Zwarte humor

Karen parkeerde haar auto voor de ingang van het station. Bij de trap naar het perron wapperde het voor haar bekende rood-witte afzetlint. Iedereen die dacht deze ochtend zijn trein te halen kwam gegarandeerd te laat. Dit ging wel even duren, wist ze terwijl ze onder het lint door dook. Op het lege perron wachtten Jan en zijn collega haar op. Het waren twee doorgewinterde forensisch rechercheurs met wie Karen vaker had samengewerkt en met wie ze vertrouwd was. Ze verstonden hun vak, maar waren ook niet vies van een laagje zwarte humor, waar Karen graag in meeging. Het hielp om met de absurditeiten die het werk soms meebracht om te gaan.

De mannen hadden het perron en de trein al onderzocht op sporen. Het slachtoffer lag in foetushouding tussen de rails, zag ze. De trein stond iets verderop. ‘Wat weten we?’ vroeg Karen. De machinist was net aan de eerste rit van die dag begonnen, vertelde Jan, en was nietsvermoedend het nog rustige station binnengereden. Totdat hij in de koplampen iemand op het spoor zag liggen. Een noodrem, een druk op de claxon, maar het was te laat. Machteloos keek hij toe hoe het tonnen zware treinstel waar hij verantwoordelijk voor was het lichaam raakte.

Zorgvuldig schouwen

‘De camerabeelden zijn opgevraagd’, zei Jan. ‘We worden zo door ProRail gebeld als ze weten wat erop staat.’ Karen liep mee naar de voorkant van de trein, de stille getuige. ‘Daar heeft de trein het lichaam geraakt’, zei hij. ‘Het ging niet hard, het is niet meegesleurd.’

Twee medewerkers van ProRail stonden van een afstandje toe te kijken. Elke minuut dat er geen treinen reden kostte het bedrijf bakken met geld. De schouw moest snel gebeuren, maar daar liet ze zich niet door afleiden. Het was belangrijker dat het onderzoek zorgvuldig gebeurde. ‘Je kunt het maar één keer goed doen.’

De staat van het lichaam van het slachtoffer verbaasde haar. Het leek intact. Bij de meeste ongevallen op het spoor waren de lijven door de snelheid en zwaarte van het treinstel uiteengereten. Meestal raapte de uitvaartverzorger, soms met de forensisch rechercheurs, de lichaamsdelen bij elkaar en werd het medisch onderzoek in het mortuarium uitgevoerd. Deze keer was het lichaam heel, dat maakte niet alleen de schouw eenvoudiger en sneller, ook het rouwproces voor de nabestaanden was hierdoor een stuk prettiger.

‘Fuck!’

Karen sprong van het anderhalve meter hoge talud af. Jan en zijn collega volgden. Jan hielp met de schouw, de collega legde met de camera de situatie gedetailleerd vast. Wat jong, dacht Karen terwijl ze naar het gezicht keek. Ze bukte en bestudeerde de achterzijde van het hoofd. Soms vond ze stukjes schedel en hersenen over honderd meter op het spoor, dat was nu niet zo.  Ze trok haar handschoenen aan en volgde met haar vingers de wervels van de hals over de ruggengraat naar de benen. Tot haar verbazing leek het lichaam niet kapot. Toen stak ze haar hand in de zakken van de broek, op zoek naar een identiteitsbewijs. Daar ging het mis.

Uit de achterzak haalde ze een aansteker waarop het logo van haar oude studentenvereniging stond. ‘Fuck!’ Het kwam eruit zonder dat ze er erg in had en werd gevolgd door een onbestemd misselijkmakend gevoel in haar buik. Ze stond op en deed een stap naar achteren. ‘Jongens, dit is iemand van mijn studentenvereniging.’ Ineens was het niet meer een onbekend lichaam dat op het spoor lag, het was het lichaam van een tiener die bij háár vereniging hoorde, haar club.

Studententijd

Het was introductieweek, tijdens deze week werden de nieuwe leden bekendgemaakt. Dat was in haar tijd zo en dat was dit jaar waarschijnlijk niet anders. Wat de geweldigste ervaring uit een studentenleven had moeten worden, was deze ochtend voor dit slachtoffer veel te vroeg geëindigd.

Ze dacht terug aan haar eigen studententijd. Bij haar medestudenten geneeskunde vond ze weinig aansluiting. De meesten waren flitsende, aanstormende chirurgen met betere salarissen in de ziekenhuizen en duurdere auto’s. ‘Ze waren vooral erg druk met netwerken en hun carrière. Ik wilde tijdens mijn studie mensen ontmoeten die met me op avontuur wilden en net als ik van het leven genoten.’ Om een bredere groep studenten te ontmoeten, en op zoek naar gelijkgestemden, werd Karen in haar derde jaar lid van een studentenvereniging, uitzonderlijk laat voor de gemiddelde student. Het bleek een goede match.

Met haar nieuwe vrienden van de studentenvereniging ging ze op vakantie naar landen die de gemiddelde reiziger links liet liggen. Het waren avontuurlijke reizen waar ze met plezier aan terugdacht. Ze bezochten Wit-Rusland, Oezbekistan, gingen naar Azerbeidzjan omdat het zo’n ‘ontzettend interessant land was’. Die spanningen rondom de grote etnisch-Armeense enclave in het land? Ach, dat zou wel loslopen. Tijdens hun verblijf brak de oorlog uit. ‘Kun je verder?’ onderbrak Jan haar gedachte. ‘Ben je oké?’

In 'Achter het afzetlint' delen hulpverleners plaatsen delict die hen zijn bijgebleven: 'Ze zien menselijk leed'Lees ook

Aansteker

Karen keek naar de aansteker, die in haar hand brandde. Het was maar een aansteker, dacht ze. De studentenverenigingen deelden in de introductieweek van alles uit om eerstejaars over te halen lid te worden, dit bevestigde niet dat deze studente lid was van haar vereniging. Deze jonge vrouw op het spoor was niet zoals zij in haar jongere jaren, niet een van haar vrienden. Ze moest het niet zo persoonlijk maken, vond ze. ‘Ja,’ zei ze. ‘Laten we verdergaan.’

Met een iets onbehaaglijker gevoel wendde ze zich weer tot het lichaam. ‘We kunnen het omdraaien.’ In het licht van twee bouwlampen ontkleedden ze de tiener en bekeken ze het hoofd en de hals, bij een eventueel misdrijf kon je hier de meeste schade toebrengen. Ze daalde af naar de ribbenkast, de armen, de benen en ontdekte niets bijzonders. Tijdens het onderzoek belde een ProRail-medewerker, die had de beelden bekeken en kon zien dat de tiener het station binnenkwam en het perron op liep. Op de beelden was duidelijk te zien dat de studente van het talud viel en bleef liggen.

Een ongeluk

Terwijl het vroege ochtendlicht de stad langzaam klaarmaakte voor een nieuwe zomerse dag, had niemand in de gaten dat er iemand ogenschijnlijk levenloos op het spoor lag. Niet de vroege reizigers die op het perron wachtten op de eerste trein. Niet degene die van een afstandje alle live camerabeelden voor zich had. De koplampen van de intercity kwamen dan ook nietsvermoedend het station binnen.

De aanrijding gebeurde langzaam, maar het leed was snel geschied. Schokkerig kwam de trein tot stilstand. NS-personeel begeleidde de vroege reizigers naar de uitgang. Het station werd direct gesloten. Niemand had de tiener geduwd, dat was duidelijk. Er was geen ruzie aan voorafgegaan en niets wees erop dat de studente bewust van het talud sprong. De eerstejaars was vermoedelijk gevallen en bleef liggen, hiermee was ook suïcide uitgesloten. En dus belden Karen en Jan de officier van justitie.

Ze wisten genoeg: dit was een ongeluk, geen misdrijf waar de politie verder onderzoek naar moest doen. Er zat niets anders op dan het lichaam vrij te geven en zo snel mogelijk van het spoor te halen zodat de treinen weer verder konden rijden.

Geen bloedtest

Karen pakte een groen laken. Samen tilden ze de tiener in een lijkzak van het spoor af, het perron op. De uitvaartondernemer die al klaarstond legde het lichaam op een brancard en liep weg. De bouwlampen werden ingeklapt en in de bus gelegd, de afzetlinten in de prullenbak gegooid. De machinist werd vervangen. Langzaam reed de trein het station uit. Een uur nadat Karen de melding had gekregen, stroomde het perron vol mensen die niet konden vermoeden dat hier die ochtend een tiener om het leven was gekomen.

Bij de bus van forensische opsporing praatte Karen nog wat na met Jan en zijn collega. Het frustreerde haar dat het onderzoek was afgerond en er dus geen wettelijke basis meer was om de doodsoorzaak te achterhalen. Misschien was de val wel veroorzaakt door iets medisch, zoals hartfalen of een black-out. ‘Ik heb niet eens een bloedtest gedaan, terwijl zoiets simpels als een paar druppels bloed ontzettend veel vragen kan beantwoorden.’

Doodsoorzaak

Het liefst zou ze bij elk overlijden, natuurlijk of onnatuurlijk, een buisje bloed afnemen. Volgens Karen worden er namelijk best wat onnatuurlijke doden en moorden gemist. ‘Een vergiftiging zie je niet aan de buitenkant.’ In landen om ons heen werd wel gekeken naar de oorzaak of de toedracht van het overlijden. In Nederland alleen als het een misdrijf was. Dat vond ze jammer, want een doodsoorzaak kon helpen bij de rouwverwerking.

Het maakte volgens haar veel uit of een tiener was gestorven door zelfmoord of door een ongeval. Vaak kwamen vragen of twijfels over iemands onverwachte overlijden pas later, als nabestaanden over de eerste schok heen waren. ‘Dan is het fijn een buisje bloed te hebben dat veel vragen kan beantwoorden.’

Na het gesprek stapte ze in de dienstauto en reed ze terug naar kantoor om haar bevindingen op papier te zetten. Hoewel haar werk individualistisch was, belde ze tijdens de vele autoritten van en naar meldingen met de collega met wie ze dienst had, vandaag was dat toevallig een goede vriend. Hij luisterde. ‘Het raakte me dat het opeens persoonlijk werd. Dat ik teruggeworpen werd naar mijn eigen studententijd en dat ik even het idee had dat het iemand van mijn vereniging had kunnen zijn’, zei Karen tegen hem.

Huilen op kantoor

Terug op kantoor vroeg de vrouw van het secretariaat hoe de schouw was. Het was een vraag die ze wel vaker stelde en meestal beantwoordde Karen die met ‘prima’. Nu niet. Ze barstte in huilen uit. Tijdens deze schouw op het spoor dacht ze even aan de ouders die op vrijdagochtend wakker waren geworden en erachter kwamen dat hun kind niet was thuisgekomen, die geen antwoord kregen op berichtjes, die zich zorgen maakten en zich kapotschrokken zodra twee agenten voor de deur stonden met een serieuze blik in hun ogen… ‘Ja, dat moet ik dus niet doen.’ Het was de eerste keer dat ze huilde op haar werk. ‘Dit is kut, dacht ik, huilen op kantoor deed je niet.’

De beste manier om dit werk vol te houden, was professioneel afstand houden en de levens van de slachtoffers vooral niet associëren met je privéleven. Daarom wilde ze niet dat nabestaanden meekeken bij een schouw. ‘Als ik tijdens een dienst vijf overlijdens heb, moet ik niet vijf huilende families hebben, dan hou ik het niet vol.’ Daarom maakte ze een zaak nooit persoonlijk. In haar carrière waren er maar een paar slachtoffers die door het pantser van afstand heen wisten te dringen, die haar kwetsbaarheid tijdens haar werk blootlegden. Die haar ontroerden.

Net als oma

Een van hen was een oudere man die was overleden nadat hij zijn heup had gebroken. Ze schouwde veel oudere mensen, regelmatig zaten daar tachtigplussers bij die waren overleden na een val en een gebroken heup. Tijdens een dienst kreeg ze weer zo’n melding, maar deze keer wilde ze er niet naartoe. Haar oma was diezelfde ochtend naar de operatiekamer gebracht omdat ze haar heup had gebroken. ‘Het was zo’n simpele melding en ik trok het niet. Ik dacht: o nee, oma gaat dood. Ik liet de collega met wie ik dienst had gaan.’ Haar oma overleefde de operatie. Iets soortgelijks gebeurde nog een keer.

Een vader die het leven niet meer zag zitten had er in de schuur van zijn huis een einde aan gemaakt. ‘We wilden net weggaan toen zijn gezin aankwam. De kinderen huilden, want papa was dood. Ik was oké, totdat ik al die emoties zag. In de auto belde ik direct mijn eigen vader: “Pap, je mag echt nooit zelfmoord plegen, hoor!” zei ik. “Tuurlijk niet”, antwoordde hij nuchter. “Waarom zou ik dat doen?”’

Gewoon doorgaan

Soms snapte ze zelf niet waarom een zaak haar nou zo raakte. Forensisch artsen waren geen piepers, die konden tegen een stootje. ‘Ik hoor nog bij de generatie dat je gewoon doorgaat en niet zeurt. Moeilijke meldingen horen erbij.’ Karen schrok dan ook van haar eigen tranen. Maar die huilbui op kantoor was ook een bevestiging: ze had nog gevoel, ze werd nog geraakt.

De vrouw van het secretariaat stond op en gaf haar een knuffel, die liet ze toe. Die avond vertelde ze aan haar partner dat ze een melding had gehad die haar raakte, maar vanwege haar beroepsgeheim vertelde ze alleen dat een tiener door een ongeval op het spoor was gestorven, tijdens de introductieweek. Ook bij vrienden kon ze haar verhaal niet kwijt, de meesten kende ze uit haar studententijd.

Toch wilde Karen niet te lang stilstaan bij haar kwetsbare momenten. ‘We moeten het ook niet overdrijven, na die huilbui was ik het wel kwijt.’ Hoewel ze zich jaren geleden zou schamen om te praten over zaken die indruk maakten, doet ze dat nu niet meer. Ook haar werkgever besteedt er de laatste jaren meer aandacht aan.

Psychische nazorg

Sinds enkele jaren krijgen forensisch artsen in Amsterdam een jaarlijkse mentale check-up. Allemaal moeten ze een gesprek aangaan met een psycholoog die gespecialiseerd is in complexe psychotraumatische klachten, zoals ptss, die signaleert of er meer nazorg nodig is. Ook in een nieuwe opleiding is aandacht voor psychische nazorg bij forensisch artsen. ‘Een goede ontwikkeling. Ik hoop maar dat het in andere regio’s ook goed is geregeld.’

Daarnaast, denkt Karen, staan forensisch artsen laag op de ptss-ladder. Mensen sterven niet in hun handen. Ze hoeven niet te reanimeren of de dood te constateren, dat heeft iemand anders al gedaan. Ze komen als het lint al om de plaats delict  is gespannen en nabestaanden en nieuwsgierigen op afstand staan. Ze krijgen zelfs vaak een waarschuwing: ‘:et op, dokter, hij ligt meteen links om de hoek’, dus er is ook geen schrikeffect. Nee, het viel allemaal wel mee, ze mocht niet klagen.

Adrenalinekick

Terug op kantoor rondde ze het rapport van de tiener op het spoor af. Daarna kreeg ze nog drie meldingen. Een arrestant op het politiebureau wilde een oxazepam omdat hij claustrofobisch was. Karen moest beoordelen of dat daadwerkelijk zo was. Vervolgens moest ze op een ander bureau bloed afnemen omdat er iemand was aangehouden vanwege rijden onder invloed van drugs. En er stond nog een euthanasie gepland later in de middag. Karen beoordeelde of die volgens protocol was uitgevoerd. Het werk ging door.

Haar enthousiasme voor het vak is na al die jaren nooit afgenomen. Elke keer als haar diensttelefoon gaat en het nummer van de meldkamer in beeld komt, krijgt ze nog steeds diezelfde adrenalinekick. Ze doet haar werk met liefde, ze zou zelfs weer terug willen naar Oekraïne, om bij te dragen aan het internationale onderzoek. ‘Na die eerste missie heb ik me meteen aangemeld als reservist.’

Wendy Ras is schoonmaker van plaats delict: 'Zijn bloed had alle muren van de woonkamer roodgekleurd'Lees ook