Formatie

Tijdens de verkiezingen op 17 maart komt de VVD met 34 zetels voor de vierde keer op rij als winnaar uit de stembus. De liberalen van D66 slepen 24 zetels binnen. Het CDA (van 19 naar 15 zetels) en GroenLinks (van 14 naar 8 zetels) lijden ondertussen pijnlijke verliezen. Ook de PvdA weet niet te herstellen van de nederlaag van 2017, en blijft staan op negen zetels. Deze partijen twijfelen publiekelijk of een regeringsdeelname op zijn plaats is.

Wat een prachtige avond. Jullie steun aan onze idealen en ideeën is overweldigend. Mijn dank is groot.

Ik feliciteer uiteraard ook de andere winnaars van vanavond. Nu aan de slag, de toekomst wacht niet.

Foto: Martijn Beekman pic.twitter.com/UfXQ3SdYT1

— Sigrid Kaag (@SigridKaag) March 17, 2021

Over één ding is iedereen het wel eens: vanwege de coronacrisis moet de formatie niet te lang duren. De volgende dag worden twee verkenners van D66 en VVD aangesteld. Normaliter komt er één verkenner uit de grootste partij, maar vanwege de zege van D66 wordt er een tweede aangesteld. Demissionair D66-minister Kajsa Ollongren en Annemarie Jorritsma, voorzitter van de Eerste Kamerfractie van de VVD, moeten de klus klaren.

Lees ook
Kabinet Rutte III treedt af door toeslagenaffaire: ‘Hele systeem heeft gefaald‘

Maar als Ollongren op 25 maart positief test op corona, worden de oriënterende formatiegesprekken geannuleerd. En als ze zich vervolgens op het Binnenhof richting haar auto haast, zijn haar aantekeningen voor de formatiegesprekken met D66-leider Sigrid Kaag en VVD-leider Rutte per ongeluk te zien. Een ANP-fotograaf legt vast dat hierin onder meer wordt gesproken over een ‘functie elders’ voor CDA’er Pieter Omtzigt.

De aantekeningen

Ook staat erin dat de ‘linkse partijen elkaar niet echt vasthouden’ en dat een meerderheid in de Eerste Kamer voor geen enkele partij ‘echt een must’ is. Kamerleden en partijleiders reageren geschokt. CDA-leider Wopke Hoekstra vindt ‘het inkijkje’ bizar. ‘Onderwerpen die geen van allen met mij zijn besproken en waar zij ook niet over gaat’, schrijft hij op Twitter. Enkele uren later leggen Ollongren en Jorritsma hun functie neer. Zij vinden dat zij hun werk “niet meer onbevangen en onbevooroordeeld kunnen voortzetten”.

Bizar, dit inkijkje in de aantekeningen van verkenner Ollongren. Onderwerpen die geen van allen met mij zijn besproken en waar zij ook niet over gaat. #CDA

— Wopke Hoekstra (@WBHoekstra) March 25, 2021

Demissionair ministers Tamara van Ark (VVD) en Wouter Koolmees (D66) worden diezelfde dag nog aangesteld als de nieuwe verkenners. Maar is de ‘functie elders’ opgeschreven door een ambtenaar of komt deze van een partijleider? Rutte zegt dat hij én Kaag het niet over de CDA’er hebben gehad tijdens de gesprekken. En aangezien de verkenners inmiddels zijn vervangen, is voor Rutte de zaak afgedaan. “Niemand gaat hier uitleg over geven.”

Maar dat debat over de rommelige verkenning komt er toch en de aantekeningen worden vrijgegeven. Hieruit blijkt dat Rutte achter de opmerking over Omtzigt zat. “Ik heb niet gelogen”, zegt hij tijdens dit gespannen debat. “Ik heb me dat achteraf verkeerd herinnerd en betreur dat ten zeerste.” Hij krijgt een motie van afkeuring van alle partijen, behalve van zijn eigen VVD.  In het weekend laat de ChristenUnie weten niet meer met Rutte te willen regeren. Inmiddels zijn ze daar weer van teruggekomen.

Herman Tjeenk Willink

De Tweede Kamer heeft tijdens dat urenlange debat besloten dat het vertrouwen hersteld moet worden door een ‘gezaghebbende, onafhankelijke informateur met een grotere afstand tot de actuele politiek en de partijen’. Dit wordt PvdA’er Herman Tjeenk Willink, die sinds 2012 niet meer actief is in de politiek en veel ervaring heeft als informateur van drie kabinetten.

Op 30 april concludeert Tjeenk Willink dat de inhoudelijke formatie kan beginnen. Ondanks ‘ongemak’ is er genoeg vertrouwen tussen de partijen dat ze de bestuurscultuur kunnen veranderen, schrijft hij in zijn eindverslag. Ook sluiten de meeste partijen regeren met Rutte op voorhand niet uit.

Lees ook
Meerderheid Nederland niet eens met aanblijven Rutte

Tjeenk Willink geeft geen advies over welke partijen met elkaar om de tafel moeten gaan zitten. Wel stelt hij dat ze met de inhoud moeten beginnen. De Kamer moet een informateur aanwijzen die op afstand van de actuele politiek staat, zegt hij. Er moet een regeerakkoord op hoofdlijnen komen, zodat de Kamer meer ruimte krijgt om de uitvoering van de plannen te controleren.

Mariëtte Hamer

Op 12 mei breekt het tijdperk van informateur Mariëtte Hamer aan. Deze PvdA’er is voorzitter van de Sociaal-Economische Raad. De Kamer vraagt haar eerst met de verschillende partijen tot voorstellen voor een nationaal herstelplan voor de coronacrisis te komen. Pas daarna moet Hamers kijken welke partijen met elkaar een nieuwe regeringscoalitie kunnen vormen.

Eerst maakt Hamers een positieve indruk, maar in de weken die daarop volgen, wordt duidelijk dat de formatie moeizaam verloopt. VVD en D66 willen beide met CDA regeren, maar worden het niet eens over de rest van de coalitie. PvdA en GroenLinks willen alleen samen meedoen, en D66 ziet dat plan wel zitten. Maar VVD en CDA willen niet met twee linkse partijen regeren. Zij voelen meer voor een coalitie met de ChristenUnie, wat D66 weer niet wil.

Lees ook
Rutte en Kaag houden lippen stijf op elkaar na gesprek met informateur

Hamers haalt de deadline van 6 juni niet, en vraagt om uitstel. Inhoudelijk is de formatie volgens de informateur klaar, maar het lijkt onmogelijk een groep partijen bij elkaar te krijgen die samen verder willen. En dat blijft onveranderd. Na het vertrek van Omtzigt en andere strubbelingen binnen de partij, lijkt het daarnaast onduidelijk of het CDA stabiel genoeg is voor regeringsdeelname.

Verder met de formatie

Om verder te kunnen, vroeg Hamers de partijleiders dit weekend een keuze te maken uit drie opties. De eerste optie is dat alle zes overgebleven partijen in onderhandeling gaan over een nieuwe regering. Vervolgens is het afwachten of er iemand afhaakt. Vooral de linkerflank lijkt een fan te zijn van dit scenario, terwijl CDA en VVD eigenlijk alleen met vier partijen verder willen praten. PvdA-leider Lilianne Ploumen noemde dit maandag een zwaktebod. 

De tweede mogelijkheid is dat Rutte en Kaag samen een concept-regeerakkoord schrijven, en de derde optie is dat Rutte dit alleen doet. De andere partijleiders kunnen dan aangeven of ze willen meedoen. Maar ondanks dat er dit weekend heel wat heen en weer is gebeld, heeft geen partij haar standpunt veranderd.

Toch concludeert Hamers dinsdag dat VVD, D66, CDA, PvdA, GroenLinks en ChristenUnie door zouden kunnen in het proces. Ze adviseert in haar eindverslag dat Rutte en Kaag inderdaad een ‘document op hoofdlijnen’ op gaan stellen, dat als basis moet dienen voor een nieuw regeerakkoord. De onderhandelingen over dat akkoord moeten dan half augustus écht beginnen. Ze hoopt dat de Tweede Kamer haar woensdag opnieuw kiest als informateur, zodat ze de partijleiders tijdens dat proces  kan blijven begeleiden.