Vijf jaar na Sander en de kloof onderzoekt Sander Schimmelpenninck opnieuw waar de onvrede in Nederland vandaan komt. In de eerste aflevering van het nieuwe seizoen ontmoet hij politicoloog Catherine de Vries.
Haar verhaal maakt het grote politieke vraagstuk plots heel persoonlijk: ook haar eigen vader raakte steeds bozer en schoof politiek naar rechts.
De Vries neemt Schimmelpenninck mee naar Lemelerveld, waar ze opgroeide. Haar opa en oma hadden er een boerderij, die later door haar vader werd overgenomen. “Er stonden hele grote schuren achter. En dat was een pluimveebedrijf”, vertelt ze over de omgeving.
In de jaren tachtig veranderde er volgens haar veel voor kleine boeren. Het bedrijf van haar vader kreeg het steeds moeilijker en uiteindelijk moest hij stoppen. Dat betekende veel meer dan alleen het einde van zijn werk. “Hij verloor niet alleen maar zijn bedrijf, maar zijn identiteit en denk ik ook heel erg zijn trots”, vertelt ze.
Daar kwam een groeiend gevoel van onrecht bij. Haar vader had het idee dat de overheid niet meer voor mensen zoals hij bestond. “Hij had allemaal belasting betaald. Wat krijgt hij in vredesnaam voor terug?” Een uitspraak van hem is haar bijgebleven: “Ik moet betalen en ik krijg nooit meer terug.”
Die frustratie kreeg uiteindelijk ook politieke gevolgen. De Vries merkte rond de opkomst van Pim Fortuyn hoe haar vader veranderde. Waar uitspraken van Fortuyn door anderen misschien als extreem werden gezien, ervoer haar vader ze volgens haar juist als “erkenning voor het feit dat het niet goed ging”.
Later veranderden ook de gesprekken thuis. Haar vader begon ineens over migranten. “Toen begon hij te zeggen: ‘Ja, maar ook zij komen.’ En dan zei ik: ‘Papa, wat bedoel je met zij?’ Opvallend genoeg woonden er in zijn omgeving nauwelijks migranten.”
Als De Vries hem probeerde voor te houden dat het gemiddeld genomen in Nederland goed ging, werkte dat averechts. “Het gemiddelde, daar had hij al geen boodschap aan”, vertelt ze. Sterker nog: “Dat was als een soort rode lap op een stier. Hij werd er alleen maar boos over.”
‘Het beeld van de immigrant als gelukszoeker, dat vaak wordt geschetst, staat zo haaks op het meisje dat ik voor me zie’
Schimmelpenninck stelt vervolgens de vraag waar dat denken in termen van ‘zij’ eigenlijk vandaan kwam. Had haar vader dat ergens gehoord? Volgens De Vries spelen politici daar een belangrijke rol in. Zij noemt hen ‘politieke ondernemers’: mensen die zien dat er onvrede bestaat en daar politiek iets mee kunnen. “Die onvrede zoekt een adres”, legt ze uit. Rechts-radicale politici bieden vervolgens zo’n adres door bijvoorbeeld migranten als zondebok aan te wijzen.
De boodschap wordt dan volgens haar: “De elite zorgt niet voor mensen zoals jij, maar zorgt wel voor zij.” Daarachter zit het idee dat wanneer een ander iets krijgt, dat automatisch ten koste van jou moet gaan. De Vries noemt dat ‘nulsomdenken’.
Tegelijkertijd wil Schimmelpenninck kiezers niet volledig van hun eigen verantwoordelijkheid ontslaan. “Ze bedoelen het niet zo” vindt hij te makkelijk. De Vries ziet beide kanten. Mensen kunnen zelf verantwoordelijk zijn voor hun politieke keuzes én echte ervaringen van verlies hebben waardoor ze vatbaarder worden voor zo’n boodschap.
Het beste van LINDA. direct in je mail? Meld je aan voor onze nieuwsbrief.
Sander Schimmelpenninck onderzoekt lastenkloof in tweede seizoen 'Sander en de kloof': 'Je kunt pas echt boos zijn als je weet wat je mist'
