'Kwetsbare ouderen hebben geen behoefte aan een leven dat voldoet aan een checklist. Zij hebben behoefte aan een thuis'

Menselijkheid verdwijnt

Hier zijn allerlei overheidsinstanties kennelijk heel druk mee geweest.
Alles wat menselijkheid in de gangen bracht, moest weg. Een stoel halverwege de brede gang, waarop een bewoner even kon uitrusten: weg. Een plant in een hoek, die niemand hinderde: weg. Een zitje waarvan bewoners dagelijks gebruikmaakten om samen koffie te drinken of even bij te praten: weg.

Zelfs een schilderij dat hoog aan de muur hing en nauwelijks uitstak: weg. Wat zal overblijven zijn witte, lege, lange gangen zonder enige ziel. Misschien wordt er een nepplant op getekend. Of een nepbos. Hartstikke brandveilig, misschien. Maar volstrekt mensonveilig.

'Hij wil niet dat de vrouw, met wie hij veertig jaar heeft gedeeld, naast z’n bed zit terwijl hij daar zo ligt’Lees ook

Laatste woonplek

Mensen met dementie wonen niet in een evacuatieplan. Zij wonen in een huis. Een verpleeghuis is geen opslagplaats voor kwetsbare lichamen die bij calamiteiten zo efficiënt mogelijk naar buiten moeten kunnen worden gereden. Het is de laatste woonplek van mensen die vaak al bijna alles zijn kwijtgeraakt: hun gezondheid, hun zelfstandigheid, hun vertrouwde omgeving, soms hun taal en steeds vaker hun herinneringen.

En dan nemen wij ook nog de stoel weg waarop ze kunnen rusten. De plant die de gang een beetje op vroeger laat lijken. Het schilderij waaraan iemand misschien iedere dag opnieuw plezier beleeft, zonder nog te weten waarom. Een schilderij waartegen niemand met een rollator kan botsen, tenzij diegene tot de nationale atletiekselectie behoort. Het zitje waar twee bewoners elkaar ontmoeten, een belangrijk moment op de dag. We noemen dit veiligheid. Maar veiligheid zonder menselijkheid beschermt geen mensen. Het beheerst hen.

Verstrikt in regels

Natuurlijk moet een verpleeghuis brandveilig zijn. Niemand zal dat betwisten. Vluchtroutes moeten vrij zijn. Materialen mogen geen onaanvaardbaar risico vormen. Medewerkers moeten weten wat zij bij brand moeten doen. Maar ergens tussen verstandige brandpreventie en deze totale kaalslag is ook het gezonde verstand uit het gebouw geëvacueerd.

En laat ik helder zijn: dit is meestal helemaal niet wat zorginstellingen zelf willen. Dit is niet de wens van medewerkers, niet van bewoners, niet van families en ook niet van bestuurders. Zorginstellingen proberen juist met veel moeite van een instelling een thuis te maken. Maar zij komen steeds vaker klem te zitten in een werkelijkheid waarin regels, interpretaties, aansprakelijkheid, toezicht en verzekeringslogica elkaar versterken. Iedere partij beroept zich op een andere regel, instantie of adviseur. En ergens in die mallemolen verdwijnt de bewoner uit beeld.

Niemand is verantwoordelijk

Er ontstaat in de zorg steeds vaker een merkwaardige werkelijkheid waarin iedere regel afzonderlijk misschien verdedigbaar lijkt, maar het geheel volstrekt krankzinnig wordt. De inspecteur kijkt naar veiligheid. De accountant naar rechtmatigheid. De kwaliteitsfunctionaris naar protocollen. De jurist naar aansprakelijkheid. De gemeentelijke beleidsmaker is tevreden: de regels zijn correct uitgevoerd. Maar wie kijkt er naar de bewoner?

Bij het opstellen en interpreteren van regels lijkt niemand verantwoordelijk voor het totaal. Niemand hoeft zich af te vragen wat er gebeurt wanneer alle risico’s afzonderlijk worden bestreden en daardoor het leven zelf uit een huis verdwijnt. Sterker nog: wie bezwaar maakt, krijgt meestal te horen dat ‘het nu eenmaal moet’. Dat is de favoriete zin van iedere bureaucratie. Het moet van de wet. Het moet van de brandweer. Het moet van de inspectie. Het moet van de verzekering. Het moet van het beleid.

Maar wanneer je doorvraagt, blijkt opvallend vaak dat niemand precies weet waar dat letterlijk staat. Regels zijn geïnterpreteerd, aangescherpt en doorvertaald. Iedere volgende schakel doet er voor de zekerheid nog een schep bovenop. Want niemand wil later worden aangesproken op een risico. Dus wordt alles verboden. Niet omdat het werkelijk gevaarlijk is, maar omdat iemand ooit zou kunnen vragen waarom het niet verboden was. Zo wint de angst voor aansprakelijkheid het van de kwaliteit van leven.

'Ziek zijn is iets anders dan vechten: uitzaaiingen trekken zich echt niets aan van wilskracht'Lees ook

Een huiselijke omgeving creëren

En het zorgpersoneel? Dat mag vervolgens uitleggen waarom de vertrouwde stoel verdwenen is. Waarom mevrouw niet meer op haar vaste plek kan zitten. Waarom de gang waarin zij woont eruitziet als een kil ziekenhuis uit de jaren zestig. Waarom een huis dat met zoveel moeite warm en herkenbaar werd gemaakt opnieuw is teruggebracht tot een instelling.

Dezelfde medewerkers van wie we vragen dat zij persoonsgerichte zorg leveren. Dat zij aansluiten bij de belevingswereld van bewoners. Dat zij onbegrepen gedrag voorkomen. Dat zij een huiselijke omgeving creëren. Dat zij mensen met dementie rust, herkenning en geborgenheid bieden. Maar dan wel graag zonder stoel, plant, schilderij of zitje. Je moet het lef maar hebben om zorgverleners voortdurend de maat te nemen over mensgerichte zorg, terwijl je vanuit een kantoor precies die menselijkheid uit hun werkomgeving laat verwijderen.

‘Behoefte aan een huis’

Wat mij misschien nog het meest boos maakt, is dat dit gebeurt onder het mom van bescherming. Alsof bewoners alleen beschermd moeten worden tegen brand, en niet tegen eenzaamheid, vervreemding en verlies van herkenning. Alsof leven uitsluitend bestaat uit het voorkomen van doodgaan.

Goede zorg draait niet om maximale veiligheid. Goede zorg draait om verantwoorde veiligheid. Om afwegen, om proportionaliteit, om nadenken. Is een stoel werkelijk een belemmering voor een vluchtroute? Verplaats hem dan. Is een plant brandgevaarlijk? Natuurlijk niet. Vormt een zitje dat niemand hindert werkelijk een onaanvaardbaar risico? Doe normaal.

Stop met het gedachteloos leeghalen van een woonomgeving omdat ergens iemand bang is voor aansprakelijkheid. Kwetsbare ouderen hebben geen behoefte aan een leven dat perfect voldoet aan een checklist. Zij hebben behoefte aan een thuis. Aan kleur, aan herkenning, aan een plek om te rusten. Aan een stoel waarop iemand naast hen kan gaan zitten.

Een volstrekt risicoloze omgeving is geen thuis. Het is een cel. Dus aan de mensen die deze regels schrijven, interpreteren en handhaven: kom achter uw bureau vandaan. Loop eens door zo’n lege gang. Ga naast een bewoner zitten – zolang er nog ergens een stoel staat – en stel uzelf één vraag: Zou u hier zelf willen wonen? Wanneer uw antwoord nee is, deugt uw beleid niet. Dan moet niet de stoel weg. Maar de regel.

Het beste van LINDA. direct in je mail? Meld je aan voor onze nieuwsbrief.

'Niemand is ooit uitbehandeld: goed zorgen kan altijd, juist als beter worden niet meer kan'Lees ook