Breken met je moeder, vader of broer: schrijver en journalist Haroon Ali ontdekte dat hij lang niet de enige is die er ervaring mee heeft. Buitenstaanders vinden daar vaak wat van, want familie blijf je trouw. Maar waar trek je de grens?
“Ik denk dat je net zoveel kunt houden van mensen die geen bloedverwanten zijn”, zegt Haroon in gesprek met LINDA.
Waar denk jij aan bij het woord kerst? Zie je lange tafels met lachende gezichten voor je, en een bont versierde boom met een berg aan perfect ingepakte cadeaus? Hoor je kletterend bestek en de stem van Judy Garland, het gekwek van een grote, ietwat chaotische familie à la de McCallisters uit Home Alone? Dit ideaalbeeld van kerst is misschien cliché, maar wel hardnekkig. En alle perfecte stories op Instagram maken het niet beter.
“Tijdens kerst word je geconfronteerd met hoe de situatie echt is”, zegt Haroon Ali, schrijver en freelance journalist voor onder andere de Volkskrant, in gesprek met LINDA. “De familie die je hebt, is niet altijd de familie die je wil – of je tijdens de kerstdagen nu bij hen aan tafel zit of juist niet. Ondertussen verwacht de maatschappij dat je het viert met familie, en dat het allemaal heel leuk en uitbundig is. Je moet er veel geld, tijd en energie in steken. En dat terwijl je aan het einde van het jaar vaak al extra kwetsbaar bent, omdat je toch gaat reflecteren: hoe vond ik dit jaar, ben ik eigenlijk wel waar ik wil zijn?”
Vorig jaar publiceerde Haroon vlak voor kerst in Volkskrant Magazine een achtergrondverhaal over breken met je familie. Dat artikel ontplofte, en zijn inbox bleef volstromen met persoonlijke verhalen. “Toen besefte ik dat dit iets is waar heel veel mensen mee zitten”, zegt hij. “Als ik op straat bekenden tegenkwam, legden ze soms hun hele familieverhaal aan me voor. Dat heeft me wel verrast.” Al snel ontstond het idee voor het boek Het blijft toch je familie?, waarin achttien mensen hun ervaringen delen en Haroon samen met experts ideeën en overtuigingen over de ‘heilige bloedband’ omkeert en uitpluist.
Schrijver Amanda Romare ging op talloze dates en werd keer op keer afgewezen: 'Ik wil eerlijk zijn over wat dat met je doet'
Haroons interesse voor dit onderwerp komt niet uit de lucht vallen: hij komt zelf uit een versplinterd gezin. “Mijn vader is Pakistaans en mijn moeder is Nederlands, maar ze bekeerde zich uit vrije wil tot de islam. Toen ik en mijn zus begonnen te puberen, kregen ze ruzie over de culturele en religieuze waarden die ze ons wilden meegeven, en hoeveel vrijheid ons werd gegund. En ook mijn zus en ik kwamen meer tegenover mijn vader te staan.”
Zijn vader wordt met de jaren conservatiever, en zijn ouders gaan uit elkaar. Als Haroon op zijn 21ste vertelt dat hij gay is en van de islam afstapt, en zijn zus even later ongehuwd zwanger raakt, valt de familie helemaal uit elkaar. “Mijn zus en ik gaan hier heel anders mee om, wat ook onze relatie bemoeilijkt.”
In zijn eerste boek Half kwam deze breuklijn binnen de familie al uitgebreid aan bod, daarom houdt hij het nu kort. “Ik vind dat je dit je familie maar één keer aan kunt doen. Het is ook maar mijn kijk op de situatie, en mijn ouders en zus hebben niet het platform dat ik heb om een weerwoord te geven. Wel is mijn situatie het vertrekpunt van het onderzoek, want het heeft me gevormd.”
Breken klinkt definitief, maar Haroons boek laat juist zien hoe dynamisch – en ingewikkeld – familiebanden kunnen zijn. Ja, een breuk kan voor altijd zijn, maar ook tijdelijk. Afstand kan je dan de ademruimte geven die je nodig hebt om de band later weer te herstellen. Ook kun je samen in een patroon terechtkomen waarin je dan weer even wel en dan weer even geen contact hebt. Soms zijn de redenen zeer ernstig, soms is er vooral sprake van een gebrek aan connectie.
‘De keuze om te breken moet je eigenlijk steeds weer opnieuw maken’, schrijft Haroon in zijn boek. ‘En de beslissing om te breken kun je ook weer verbreken.’ Een familie is een systeem van allerlei schakels die elkaar beïnvloeden, verduidelijkt hij in ons gesprek. “Als iemand een grens aangeeft en zegt: ‘Ik wil met dat familielid geen contact meer’ raakt dat ook de rest van de familie. Dat maakt het heel moeilijk om daarvoor altijd stellig en definitief in te zijn. Je komt elkaar meestal toch weer tegen: op verjaardagen, op begrafenissen.”
Je zit gedwongen naast elkaar op de verjaardag van een neef, jullie nemen afscheid van iemand of kinderen stellen slimme vragen over waarom ze oma niet zien: het kan er allemaal voor zorgen dat het contact hersteld wordt. Sommige experts menen dat een definitieve breuk te veel kapot maakt – de bloedband is volgens hen zo existentieel dat je hem niet kunt afknellen. In het boek haalt Haroon familietherapeut Else-Marie van den Eerenbeemt aan, die het contact verbreken beschrijft als ‘een amputatie die fantoompijnen geeft’.
Na alle gesprekken die hij voor dit boek voerde, is Haroons eigen kijk op afstand toch een beetje anders. “Kijk, je familie blijft je familie – alleen al door de genetische band die je deelt. Dat valt niet te ontkennen. Maar er kan ook zoveel naars gebeurd zijn – denk aan fysiek of seksueel misbruik – dat iemand de dader niet meer wil zien. Ook kan je zoveel emotioneel leed aangedaan zijn dat familie niet meer voelt als familie. Soms is daar geen oplossing voor te vinden. Ik vind dat je dan wel moet kunnen zeggen: ik neem afstand, want ik moet voor mezelf kiezen. Misschien niet definitief, maar wel voor langere tijd.”
Caroline O'Donoghue: 'Soms diagnosticeren we mannen liever als psychopaten dan mensen'
In zijn gesprekken met deskundigen bevraagt Haroon de westerse focus op het kerngezin van ouders en hun kinderen. Waarom hebben we die kleine clubjes eigenlijk verheven tot het allerbelangrijkste wat er is? “De verwachtingen voor de liefde en aandacht die onze kerngezinleden ons geven, liggen zo ontzettend hoog. Onze ouders, maar ook onze kinderen, moeten álles voor ons zijn. En dat is gewoon niet reëel. Als je verwacht dat een romantische partner al je behoeftes vervult, gaat het tenslotte ook fout.
Een kerngezin valt al uit elkaar als twee mensen geen contact meer hebben. Dat heb ik zelf ook meegemaakt. Het lijkt mij veel zinvoller om in een groter familiesysteem te opereren, waarin andere mensen kunnen bijspringen of bijsturen. Als ouders aangesproken worden op slecht gedrag en kinderen steun kunnen zoeken bij andere familieleden, is de kans dat het hele familiesysteem uit elkaar klapt veel kleiner. Als je een ouder hebt met wie het minder botert, heb je bijvoorbeeld nog wel die tante waar je hecht mee bent.
Zelf heb ik altijd gehunkerd naar een grote, warme familie die de deur bij elkaar platloopt en waarin je gedeeltelijk wordt opgevoed door tantes en opa’s en je neven en nichten je beste vrienden zijn. Mijn realiteit steekt daar maar kil bij af, en misschien dat ik me daarom lang overal tegen heb afgezet. Ik ben uit de islam gestapt, heb mijn Pakistaanse identiteit weggeduwd en was in mijn twenties heel individualistisch. Nu zoek ik juist weer dat gemeenschapsgevoel.”
Veel generatiegenoten en jongeren zijn daar ook naar op zoek, merkt hij. En dat kun je echt niet alleen in familiebanden vinden. Hij noemt verenigingen en vrienden, de queer gemeenschap of zelfs je werk. “Ik denk dat we van het biologische determinisme van ‘de heilige bloedband’ moeten afstappen. Je hebt ook nog je eigen wil en je eigen hart, ik denk dat je net zoveel kunt houden van mensen die geen bloedverwanten zijn. Zelf heb ik al dertien jaar een partner waarmee ik alle stormen heb doorstaan en zeer waardevolle vriendschappen. Ook voel ik me verbonden met de regenbooggemeenschap.”
Haroons vorige boek Spectrum ging over de regenbooggemeenschap, waarin je vaak ziet dat de rol van afwezige familieleden door niet-bloedverwanten wordt ingevuld. De ervaringen van veel queer personen laten volgens hem daarnaast zien dat de loyaliteit van kinderen aan hun ouders ook een grens mag hebben.
“Sommige mensen zijn hun hele familie kwijtgeraakt nadat ze uit de kast zijn gekomen. Hun ouders zeiden dan: ‘Je bent mijn kind niet meer.’ Tegen hen zou je ook kunnen zeggen: het blijft je kind, je hebt het op de wereld gezet. Daar zou je onvoorwaardelijk van moeten houden. Als de maatschappij dat kennelijk toestaat, moet je andersom ook kunnen zeggen: ‘Je hebt me zoveel pijn gedaan, ik beschouw jou niet meer als mijn moeder of vader. Ik heb mensen die deze rol beter invullen.'”
Het boek moedigt de lezer in zekere zin aan om grotere sociale netwerken op te bouwen, meer mensen om zich heen te verzamelen. Maak je wereld niet te klein. “Het is kwetsbaar om maar één beste vriendin te hebben die alles voor je is. Als jullie ruzie krijgen, heb je niemand meer. Of het nu over vrienden of familie gaat, de rode draad is: zoek liefde en steun bij meer mensen, en geef liefde en steun aan meer mensen. Ik denk dat we daar allemaal toe in staat zijn, zonder dat we polyamoureus hoeven te zijn of met acht mensen onze kinderen moeten opvoeden. Ik weet heus wel dat dat niet voor iedereen werkt.”
Haroon vertelt hoe zijn vrienden elkaars vrienden zijn geworden, en dat het zo steeds meer voelt als een grote familie. “Tegelijkertijd kan het de liefde die je vanuit huis hebt gemist, misschien nooit helemaal vervangen. Je kunt niet van anderen verwachten dat ze de leegte opvullen die familie heeft achtergelaten.”
Dat doet Haroon zelf soms nog weleens te veel, geeft hij toe. “Ik voel me dan toch nog onzeker, uit angst dat er niet van me wordt gehouden. Ik ben dan bijvoorbeeld bang dat mijn vriend me ineens zat is. Hij is nu toch mijn gezin, samen met onze hond. Om mezelf te beschermen ga ik in sociale interacties vaak uit van het slechtste scenario, zodat ik niet word verrast. En dan kan het alleen maar meevallen. Dat is denk ik de bagage die ik hieraan heb overgehouden. Het blijft een pijnpunt dat er niet onvoorwaardelijk van me werd gehouden.”
Liesbeth Dillen ontdekte dat haar man wekelijks betaalde voor seks: 'Ik voelde me dood vanbinnen'
Het is vreemd om iemand te verliezen die nog wel gewoon levend rondloopt. Zeker als je de keuze zelf niet hebt gemaakt, en misschien niet begrijpt waarom je uit iemands leven bent verbannen. ‘Levend verlies’, noemen de experts in het boek dat. Het blijft toch je familie? is geen zelfhulpboek met tiplijstjes. Niet iedereen heeft hetzelfde nodig, zegt Haroon. “Ik hoop vooral dat het boek mensen inzichten kan geven over hun eigen situatie.” Wel ziet hij dat mensen soms hun eigen rituelen verzinnen om afscheid van iemand te nemen. Ze schrijven een brief, laten een lampion op, begraven een foto of schreeuwen de leegte in.
Zelf heeft Haroon door de jaren heen meer rust gevonden in de situatie zoals hij is. Maar dat had wel tijd nodig. Juist door de onzekerheid uit zijn jeugd, heeft hij behoefte aan duidelijkheid in relaties. Soms op het vervelende af, zegt hij zelf. “Ik heb liever even ruzie of een clash, maar dan spreken we het meteen uit, dan dat ik zit te piekeren over de dingen die onuitgesproken zijn. Hierdoor kon ik het verleden ook heel rigoureus zijn: als het niet werkt, zoek het dan maar uit.
Inmiddels heb ik geleerd dat mijn familie altijd in beweging blijft. Niets ligt vast. Eerst vond ik het stressvol om de deur op een kier te houden en open te blijven staan voor een gesprek, maar inmiddels heb ik geleerd dat familie voor mij altijd een groot grijs gebied zal blijven. Ja, ik kijk graag vooruit terwijl sommige familieleden liever achteruit kijken. Daar kan ik niets aan veranderen, maar ik kan wel doorgaan én de deur openlaten. Als mensen niet meer boos zijn, hoor ik het wel.”
‘Het blijft toch je familie? – Eerste hulp bij gezinsbreuken’ van Haroon Ali is nu verkrijgbaar.
Het beste van LINDA. direct in je mail? Meld je aan voor onze nieuwsbrief.
Het vermogen van je ouders is anno 2025 het belangrijkst voor financieel succes: 'En je kunt ze niet uitkiezen'
Marissa Klaver is senior redacteur bij LINDA.nl en schrijft het liefst over boeken, cultuur en alles wat ze (nog) niet begrijpt. Ze woont samen met kat Pepiet en vijfhonderd boeken in Amsterdam. Als ze niet aan lezen is, vind je haar in een restaurant of concertzaal.
