'Mensen die filmen, dat vind ik echt shockerend': treinpersoneel vertelt over impact zelfdoding op het spoor

Zelfdoding op het spoor

Voor spoorpersoneel is een zelfdoding vaak geen incident dat voorbijgaat, maar iets dat blijft hangen, soms jarenlang. Daarom werkt de Spoorsector Nederland – die bestaat uit NS, ProRail, Arriva, Keolis en Qbuzz – sinds 2010 samen met Stichting 113 Zelfmoordpreventie aan een landelijk preventieprogramma. Hierbij kun je denken aan het plaatsen van camera’s en hekken, maar ook het trainen van personeel om suïcidale mensen te herkennen en aan te spreken.

Een machinist is namelijk niet de enige die te maken krijgt met een zelfdoding op het spoor. Als dit gebeurt is daar veel meer personeel bij betrokken: van conducteur, meldkamerpersoneel, verkeersleider, service- en veiligheidsmedewerkers tot technisch personeel, de aflosmachinist en ProRail Incidenten Bestrijding. Daarbuiten heb je natuurlijk nog de brandweer, ambulance, politie en uitvaartondernemer.

De moeilijkste dagen

Naomi werkt 5 jaar bij NS en bestuurt hogesnelheidstreinen, intercity’s en sprinters door een groot deel van Nederland. Ze heeft – gelukkig – nog nooit een zelfdoding meegemaakt. Pieternel wel, zij is in ruim twee jaar tijd verantwoordelijk geweest voor het waardig afhandelen van zo’n 75 zelfdodingen.

De ene dag komt harder binnen dan de andere, dus letten Pieternel en haar collega’s goed op elkaar. Na ieder incident bespreekt het team wat ze hebben aangetroffen, of ze deze werkzaamheden ook bij een volgend incident aankunnen en of ze naderhand nog verder willen praten. “Je hebt altijd de optie om een volgende melding aan je voorbij te laten gaan”, vertelt ze. “Daarnaast worden we op mentaal vlak goed gemonitord. Door ons eigen team, maar ook van bovenaf. En dan is het gewoon heel fijn dat je omringd bent door mensen die weten hoe heftig dit werk soms kan zijn, die het echt begrijpen.”

De moeilijkste dagen voor Pieternel zijn dagen waarop jonge mensen, soms zelfs kinderen, besluiten een einde aan hun leven te maken. Maar het kan ook heel confronterend zijn als een nabestaande snel ter plaatse is, vertelt ze. “Soms laat een slachtoffer op het laatste moment nog aan iemand weten waar ze zijn. Je hebt natuurlijk ook Find My Friends-achtige functies op telefoons, waardoor nabestaanden snel de locatie kunnen traceren.”

“Ik regel eigenlijk als eerste met de politie dat zij op afstand blijven. Dat is in de meeste gevallen voor hen het beste, en ik wil eigenlijk ook niet dat mijn team dit meekrijgt. Het werk is al zwaar genoeg, als je dan ook nog een nabestaande hoort breken… Dat maakt enorm veel indruk en kun je er eigenlijk niet bij hebben.”

Plafonddienst

Tijdens de werkzaamheden lukt het Pieternel meestal goed om actie en emotie van elkaar los te koppelen. Meestal komt de impact pas binnen als ze terug naar huis rijdt. “Soms zit ik achter het stuur en kan ik alleen maar denken: what the hell. Dan komt het écht binnen. En dat is oké natuurlijk, dat gevoel mag er zijn. Maar als ik thuiskom wacht daar gelukkig een fantastische hond op me, die altijd volledig in het hier en nu leeft. Daar ga ik dan een flink stuk mee lopen, zodat ik zelf kan afschakelen. Na een incident thuiskomen en meteen naar bed gaan, kan ik niet. Dan wordt het plafonddienst.”

Hoe zwaar het werk ook is, toch hoopt Pieternel dit nog jaren te kunnen doen. “We werken bijvoorbeeld ook samen met politie en zorginstellingen aan een plan om mensen die vaak rondom het spoor te vinden zijn, te helpen. Als je merkt dat zoiets nut heeft en iemand ook daadwerkelijk wegblijft, geeft me dat op een bepaalde manier ook weer energie.”

Agressie in het ov, daar weet conductrice Manon (58) helaas alles van: 'Vuist in mijn gezicht gekregen'Lees ook

‘Constant scherp zijn’

Machinist Naomi werkt altijd met de wetenschap dat een zelfdoding kan plaatsvinden, maar ze probeert hier niet continu bij stil te staan. “Als je overal gevaar in gaat zien, wordt het heel moeilijk om dit werk te doen”, legt ze uit. “Wat we natuurlijk wél altijd moeten zijn, is alert. Tijdens een lange rit kun je niet zomaar achteroverleunen met een bakje koffie, je moet constant scherp zijn. En als één machinist iets opvallends ziet, bijvoorbeeld iemand die rond het spoor hangt of onbegrepen gedrag vertoont, wordt dat meteen gecommuniceerd aan alle andere treinen in de regio. Zo kunnen zij snelheid minderen en hopelijk een incident voorkomen.”

Ze herinnert zich een dienst waarin ze bijna een aanrijding met een persoon had. Ze reed op dat moment in een Intercity en naderde een station waar ze niet hoefde te stoppen, en dus met de nodige snelheid doorheen zou rijden. “Ik zag dat een man op het perron zat, met zijn benen bungelend over de rand. Als ik daar voorbij zou razen, zou het niet goed aflopen. Ik toeterde lang en hard en trok meteen aan de noodrem, maar de man sprong toen juist het spoor óp. Of het bewust was of een schrikreactie, weet ik niet, maar precies op het moment dat ik dacht dat ik hem ging raken, klom hij het perron weer op.”

Protocollen

Achteraf ziet ander NS-personeel de man nóg een keer het spoor op lopen,  daarna vertrekt hij – gelukkig ongedeerd. “Mijn hartslag ging echt door het dak”, vertelt Naomi. “Ik heb de trein naar het eerstvolgende grote station gereden en daar heeft iemand mijn dienst overgenomen. Want zelfs als het niet echt mis gaat, kan het heftig zijn. Moet je nagaan dat ik ook een collega heb die al veertien keer meemaakte dat het wél mis ging, en iemand die met meerdere pogingen op één dag te maken kreeg. Anderen werken al veertig jaar bij NS en hebben het nog nooit meegemaakt. Er valt geen peil op te trekken.”

Als er sprake is van een zelfdoding op het spoor, treedt een protocol in werking. Het treinverkeer op dit traject wordt meteen stilgelegd en ProRail Incidentenbestrijding en de hulpdiensten worden opgeroepen. Terwijl die onderweg zijn, checkt de conducteur of de machinist oké is en gaat hij of zij naar buiten om te kijken of het slachtoffer overleden is of niet. Naomi: “Die heeft dan twee kistjes bij zich, eentje met EHBO-spullen en eentje met afdekzeil. Je weet van tevoren natuurlijk niet welke nodig gaat hebben. Soms komt het voor dat de hulpdiensten zó snel zijn dat zij zelfs als eerste ter plaatse zijn. Je staat er eigenlijk zelden alleen voor.”

De machinist in kwestie is na zo’n incident vaak een aantal dagen thuis, om alles rustig te kunnen laten bezinken. Tijdens hun eerstvolgende rit gaat de teammanager mee, zodat ze die niet in hun eentje hoeven te doen. Naomi: “De een heeft meer ondersteuning nodig dan de ander, maar die ondersteuning ís er sowieso. Soms in de vorm van een buddy-collega, soms een doorverwijzing naar de psycholoog.”

'Vertel onze kinderen hoeveel ik van ze hou': Yoeri (37) verloor vriendin Annemarie (34) aan zelfdoding na verborgen depressieLees ook

De reacties van reizigers

Ook reizigers krijgen het mee als er sprake is van een zelfdoding op het spoor. Wie in desbetreffende trein zit, wordt geëvacueerd en kan later meestal de reis vervolgen in een ander treinstel. Wie nog op het station staat, krijgt te maken met uitval en vertragingen. Daar heeft niet elke reiziger even veel begrip voor, weet Naomi.

“De een reageert heel begripvol, maar ik hoor ook weleens: ‘Hij is toch al dood, dan kun je toch rijden?’ Ja. Dat soort dingen worden écht gezegd. Ik weet nooit goed wat ik daarmee moet, want ik wil netjes blijven richting een reiziger, maar ik denk ook: hoe kun je zoiets zeggen als er vanavond iemand gewoon niet meer thuiskomt?” Dat is ook de respons die Pieternel geeft in zo’n situatie. “Als een reiziger tekeer gaat is mijn antwoord altijd: maar ú gaat vanavond nog thuiskomen, ergens anders staat een eettafel waar een stoel leeg blijft. Dan komt de realisatie vaak wel binnen, maar ik vind het altijd een moeilijke om mee te dealen.”

Filmen

“Net als sensatiezoekers, de mensen die gaan filmen”, vult Naomi aan. “Dat gebeurt zó vaak. Voor spoorpersoneel en betrokkenen is een zelfdoding een traumatiserende ervaring, dus dat mensen zo’n situatie vervolgens gaan filmen en het online delen, vind ik eerlijk gezegd shockerend.”

Pieternel: “Er ligt daar gewoon een mens, hè? Iemands broer, zus, vader, moeder of kind. Ik weet nog van mijn allereerste aanrijding dat ik aankwam en mensen daar gewoon rijen dik met telefoon in de hand stonden. Sommigen zelfs over de zichtschermen heen, die de brandweer juist expres had geplaatst. Laten we alsjeblieft stoppen met dat filmen.”

“Net als meteen de vraag ‘heb je al eens een springer gehad?’ stellen als ik vertel waar ik werk. Gewoon niet doen.” Naomi: “Nee, die is niet prettig. Zeker niet als ik gewoon op een verjaardag m’n toastje aan het besmeren ben en die vraag ineens uit de lucht komt vallen. Stel dát je zoiets heb meegemaakt, hoe denk je dat het is om daarop te moeten antwoorden?”

Beelden delen van gewonden en doden moet strafbaar worden: 'Gaat alleen maar om sensatie'Lees ook

Het doel

In oktober lanceerde de Spoorsector Nederland de campagne Levens Tot Stilstand, waarin spoorpersoneel – zoals Pieternel en Naomi – vertelt over de impact van een zelfdoding op het spoor. Om een andere kant van het verhaal te laten horen, maar vooral om te benadrukken hoe belangrijk het is om te praten over je gevoel. “Ik hoop echt dat die campagne het gesprek opent”, zegt Pieternel. “Dat als je niet goed in je vel zit, je dat durft te zeggen. Maar vooral dat je als omstander ook alerter bent op signalen. Dat je doorvraagt, écht luistert naar iemand. De oplossing hoef je niet te hebben, maar het kan al heel betekenisvol zijn als de ander zich even echt gehoord voelt.”

“Vaak geven we standaard antwoorden – ‘ja, gaat goed, jij?’ – en nemen we daar genoegen mee”, voegt Naomi toe. “Maar oprechte aandacht lijkt steeds zeldzamer te worden, terwijl het zo belangrijk is. Durf te vragen, zou ik willen zeggen. Praten over mentale gezondheid moet uit de taboesfeer komen.”

Doen als treinreiziger

Spoorpersoneel wordt getraind op omgaan met heftige incidenten, maar wat kun je als treinreiziger doen als je vermoedt dat er iets niet helemaal in de haak is? Je kunt zelf op iemand afstappen als iemand opvallend gedrag vertoont, maar niet iedereen durft dat. Ook dán zijn er opties. Je kunt bijvoorbeeld de NS appen op het nummer 06 1318 1318 en melden op welk perron je staat of in welk treinstel je zit. Dan kan iemand van de meldkamer met je meedenken.

Hetzelfde geldt voor de zilverkleurige informatiezuil die eigenlijk op elk perron te vinden is. Dit is een praatpaal waarmee je direct in contact staat met de meldkamer. Zij hebben toegang tot de camerasystemen op elk station en kunnen je helpen om de situatie te beoordelen. “Doe in ieder geval iets, als je denkt dat iemand hulp nodig hebt. Kijk niet de andere kant op.”

Worstel je met suïcidale gedachten of maak je je zorgen om iemand anders? Praat er dan over. Bel 113 (dit is gratis) of ga naar 113.nl. 113 is 24 uur per dag en 7 dagen per week bereikbaar.

Het beste van LINDA. direct in je mail? Meld je aan voor onze nieuwsbrief.

Zó ga je met iemand het gesprek aan over zelfdoding: 'Wees direct'Lees ook