Het moederschap gaat niet vanzelf. Het is verwarrend, uitputtend en laat zo haar sporen achter, laat theatermaker Nanna Tieman in haar voorstelling Moeder zien. ‘Ik ben zo klaar met mijn mond houden. Ben ik dan lastig?’
“Het moederschap is fucking fantastisch, maar ook onvoorstelbaar afzien. En dat eerste zou je er niet altijd bij moeten hoeven zeggen.”
Nanna Tieman staat al even op het podium van De Lievekamp in Oss als ze een scène uitbeeldt waarin ze alleen thuis zit met drie kinderen. Haar jongste dochter zit op de grond; zelf staat ze aan het aanrecht. Nanna kan niet meer bewegen, ze is op. Het enige wat nog lukt, is de huisarts bellen. Als er vervolgens twee medewerkers van de crisisdienst in de keuken staan, richt ze zich tot hen. “Willen jullie koffie, thee? Kan ik misschien een broodje maken?”
“Ik denk dat ik het wel voor elkaar had gekregen”, zegt ze 2,5 jaar na die instorting vanaf haar bank in het Brabantse Berlicum. “Oké, een boterham met pindakaas. Met banaan of hagelslag erop? Ja hoor, dat kan. Het is een soort reflex, een bandje dat afdraait. Gewoon eindeloos door blijven zorgen.”
Deze scène uit Moeder, de solovoorstelling waar Nanna op dit moment mee door het land reist, is gebaseerd op het moment dat ze een klein jaar na de geboorte van haar derde kind door haar ‘hoeven zakte’. Het begon met een medisch traject: haar dochter had moeite met drinken. ‘Het komt vanzelf goed’, werd steeds gezegd. “Donormelk, lactatiedeskundigen, hulpslangetjes: acht maanden lang heb ik alles geprobeerd, niets hielp. Op een gegeven moment ben ik toen wel boos geworden, omdat ik voelde dat er iets niet klopte.”
In het ziekenhuis werd ontdekt dat Nanna’s dochter een heel klein gaatje in haar slokdarm had, waardoor ze nauwelijks kon drinken. Ze kwam op de wachtlijst voor een operatie, maar mocht niet verkouden zijn. “Met twee grote broers in huis moest dat dus steeds uitgesteld worden. Uiteraard was dit niet de enige reden dat ik instortte, maar ik was inmiddels doodop.”
‘Ik was vijf jaar oud en probeerde mijn moeder te beschermen’: Ceren over de breuk met haar ouders
Nanna vond haar geworstel eigenlijk onzin. De eerste is misschien moeilijk, maar de derde? Dan moet het toch bijna vanzelf gaan. “En mijn omgeving vond dat ook. Het werd niet letterlijk gezegd, maar je voelt het. Ik kreeg veel minder geboortekaartjes, geen babytaart. Ik was een ervaren moeder, en als je het nu nog niet kan… Maar ook deze keer liep ik weer achter feiten aan, en stapelde het zich op. Dat heeft ervoor gezorgd dat ik helemaal onderuitging.”
Na de komst van de crisisdienst werd Nanna doorverwezen naar een therapeut. Vanuit de gemeente kwam wat subsidie voor extra opvang voor de kinderen en hulp in de huishouding. En weer door. “Uiteindelijk ging het vooral om de realisatie: oké, ik moet écht iets veranderen. Dit wil ik niet meer.”
In gesprekken met andere vrouwen merkt Nanna dat ze haar wanhoop (deels) herkennen en dat ook zij het gevoel hebben de enige te zijn. “Allemaal dachten we hetzelfde: jij wilde kinderen, dus ga het maar doen. Dat moederinstinct zit als vrouw van nature in je; dat wordt samen met je kind geboren. Natuurlijk weten we inmiddels wel dat de roze wolk een grijs tintje kan hebben, dat je ze soms achter het behang wil plakken. Maar dat is een pietluttig begin van iets dat geen maatschappelijk draagvlak heeft: namelijk dat het niét vanzelf gaat.”
Kritiek op de nogal onmogelijke eisen die aan het moederschap vastkleven, wordt volgens Nanna vaak slecht ontvangen. Vrouwen moeten vooral ‘aardig, meegaand en gezellig’ zijn en krijgen dat als kind al mee. “Het stampvoetende meisje dat de kont tegen de krib gooit, wordt afgekeurd: dat is niet lady-like. Bij jongens heet dat eerder ’temperamentvol’. Mijn dochter kan ook wel tegen me brullen, gewoon omdat ze boos is. Soms heb ik dan de neiging om te zeggen: ‘Staat je niet mooi hoor, zo’n boze toet.’ En dan denk ik: oh nee, het zit zo diep.”
Ruim twee jaar nadat Nanna haar nulpunt bereikte, besloot ze wél te gaan praten. In haar solovoorstelling maakt ze ruimte voor (bijna) alles wat haar dwarszit. Moeder bespreekt wat het moederschap rommelig en vaak behoorlijk onmogelijk maakt. Dat is eerlijk, grappig en kruipt ook onder je huid. “Ik ben zo klaar met mijn mond houden. Ben ik dan lastig? Ben ik lelijk, stom, vervelend, ongesteld of chagrijnig omdat ik een keer ‘nee’ zeg of boos word?”
Chaos, twijfels en dilemma's: in podcast 'Ik tel tot drie' zijn Bettina, Veerle & Nellie bloedeerlijk over het moederschap
Boos is Nanna bijvoorbeeld over de haperende gezondheidszorg voor moeders. Zo krabbelde ze na de geboorte van haar dochter maar niet op. Ze gaat drie keer naar de huisarts om te zeggen: ‘Ik kan niet meer.’ Ook bij het consultatiebureau geeft ze het aan. Steeds wordt gezegd: ‘Het is ook zwaar, probeer goed voor jezelf te zorgen.’ En daar blijft het dan bij. Als ze na haar instorting bloed laat prikken, blijkt ze een groot ijzertekort te hebben. Ze krijgt pillen voorgeschreven en na drie weken heeft ze ‘dertig procent meer energie’.
“Dan denk ik: hoe kan het? Tijdens de zwangerschap word ik constant gecheckt op ijzerwaarden, maar na de bevalling komt er niets meer. Bij die kleine wordt elk grammetje gewogen, terwijl ik niet eens een prikje in de vinger krijg voor mijn Hb-waarde. Ik wil niet zeggen dat de crash dan niet gebeurd was, maar het had zoveel gescheeld als ik dat eerste jaar niet met bloedarmoede geleefd had. Dat klopt toch niet? Na de bevalling ben je als moeder geen prioriteit meer: het kind is eruit, en jij bent een leeg omhulsel.”
De afgelopen jaren is er steeds meer aandacht voor de gebrekkige positie van de vrouw in de zorg. Dat betekent niet dat het probleem al is opgelost: moeders zoeken nog steeds vaak de oorzaak van hun (medische) problemen bij zichzelf, merkt ook Nanna. Of ze nu worstelen met incontinentie, borstontstekingen of vermoeidheid. “En in plaats van dat we als vrouwen meer met elkaar delen en een front vormen, veroordelen we elkaar. Mijn moeder was vroeger juist wel van de barricade op gegaan, en dan dacht ik altijd: feminisme, jakkie. Nu mis ik juist die gezamenlijkheid, dat activisme.”
Tijdens Moeder staat Nanna alleen op het podium, waardoor de eenzaamheid in haar verhaal alleen maar sterker naar voren komt. De eerste paar weken na een bevalling leef je als moeder van voeding tot voeding, helemaal als je de borst geeft. “Dat is akkoord voor een periode, mits je dan ook opgevangen en verzorgd wordt. Dat er iemand is die jou voert, die kookt. Dat er een kop thee naast je neer wordt gezet. Je hoort het niet alleen te hoeven doen, want het is geen klus voor alleen. Maar na de derde waren er redenen waarom het om mij heen steeds stiller werd en de aandacht niet bij mij lag.”
Nog zo’n onderwerp dat steeds meer aandacht krijgt: de taakverdeling tussen mannen en vrouwen. Helaas is ook dat nog niet opgelost. “Vaak zegt de man dan: we doen het 50/50 – écht samen. Vroeger trok ik mijn mond dan weer niet open, terwijl ik dacht: waar héb je het over? Je weet niet eens welke kledingmaat ze hebben, ziet niet dat onze dochter in de zomer nog op winterschoenen loopt. En dan komt het eeuwige ‘ik doe het wel weer’ om de hoek kijken. Het was voor mijn ex-partner ook veel makkelijker om zijn werk, zijn ontspanning, zijn afspraken als prioriteit neer te zetten. Ik vond dat dan ook heel belangrijk, wilde hem daarin faciliteren. Maar dat betekende wel dat ik dan weer alles moest laten vallen.”
Bij haar eerste twee kinderen zat Nanna bij een ‘mamagroep’. Bij de derde dacht ze dat het niet meer nodig was. “Vervolgens besefte ik pas hoeveel het me heeft geholpen om met z’n allen te kunnen ventileren. Om gewoon even te kunnen delen: ik báál. Nu had ik die plek niet, en als je een baby hebt, ben je nu eenmaal kwetsbaar: wat je omstandigheden ook zijn. Als je al die emoties nergens kwijt kunt, sluipt het isolement er al snel in en word je alleen maar harder voor jezelf. En voor je het weet, kom je niet meer uit die joggingbroek en tussen die vier muren vandaan.”
'In de eerste jaren van het moederschap worden er dingen uitgesproken die het daglicht eigenlijk niet kunnen verdragen'
Momenteel ligt Nanna in scheiding. “Ook dat was een manier om voor mezelf te kiezen. Ik was zo verkrampt in alles, ik zat vast. Ik heb lang geprobeerd om er weer beweging in te krijgen, maar dat lukte niet meer. Omdat ik kinderen heb, is er dan ook meteen dat schuldgevoel. Ik wil ze natuurlijk geen trauma en verdriet bezorgen door voor mezelf te kiezen, maar ik heb het wel gedaan. Had ik niet tien jaar kunnen wachten? Het antwoord was nee. Het zit ook in de voorstelling: ‘Waarom kan ik niet nog een klein beetje meer water bij de wijn doen tot ik uiteindelijk verdamp? Waarom moet ik per se een zelf?'”
Die beweging, die is er meer gekomen. Dankzij het maken van deze voorstelling, een opleiding tot yogadocent en door het iedereen thuis soms maar even uit te laten zoeken. “Ik ben voorzichtig aan het leren om meer te delen en mezelf vaker voorop te zetten. En dan niet met de reden van: ‘je moet eerst je eigen zuurstofmasker opzetten en dan pas dat van je kind’. Nee, omdat ook anderen capabel genoeg zijn om die zorg op te pakken. Ik ben niet alleen, en het is niet alleen mijn verantwoordelijkheid. Ik zeg nu, als het nodig is met een beetje brullen en stampvoeten: ‘Ik laat los, vang maar op.'”
De kern van Nanna’s verhaal lijkt te zijn: moeders, trek je mond open. Je hoort het niet alleen te doen. Aan het einde van iedere voorstelling nodigt ze daarom het publiek uit om hun eigen verhalen te delen. Ze voelt daarin nog wel wat terughoudendheid. “Je voelt nog de onwennigheid dat het mag, dat het lekker en goed is om het te delen. Misschien doen ze het wel gewoon thuis met vriendinnen: ook goed. Maar ik blijf wel zeggen: kom maar, pak die ruimte. Het moederschap is fucking fantastisch, maar ook onvoorstelbaar afzien. En dat eerste zou je er niet altijd bij moeten hoeven zeggen.”
‘Moeder’ van Nanna Tieman is de komende maanden (en geheel 2027) in theaters door het hele land te zien.
Niets missen van LINDA.mini? Schrijf je in voor de wekelijkse nieuwsbrief en download de LINDA.mini-app.
'Ik snap wel dat veel mensen in die eerste twee jaar uit elkaar gaan': Anna Nooshin en Kraantje Pappie over het ouderschap
