De situatie in de Verenigde Staten laat zien hoe kwetsbaar democratieën zijn, zegt Amerika-correspondent Maral Noshad Sharifi. ‘Wie in een democratie is geboren, gaat er vaak vanuit dat het systeem altijd zo zal blijven. Als iemand die in een dictatuur is geboren, vind ik dat naïef.’
In haar nieuwe boek Maral in Magaland schrijft ze onder andere over de gelijkenissen tussen haar geboorteland Iran en de VS onder Trump.
Zodra Maral Noshad Sharifi als student journalistiek in New York neerstrijkt, voelt ze zich thuis. Wanneer ze in 2013 terug naar Nederland moet, stelt ze zichzelf dan ook het doel om zo snel mogelijk terug te keren. Het kost haar acht jaar. Sinds 2021 doet ze voor de Volkskrant verslag vanuit het land waar ze nog steeds op haar plek is, maar waar wel veel verandert. Zeker sinds Donald Trump begin 2025 aan zijn tweede termijn als president is begonnen.
In haar boek Maral in Magaland laat ze op indringende wijze zien hoe zijn beleid het leven van gewone Amerikanen beïnvloedt, en wat dat zegt over de staat van het land. “Radicaal rechts is zo invloedrijk geworden dat de stemmen die de democratie willen beschadigen aan de macht zijn”, vertelt ze. “De politiek is bezig met de verrijking van de heersende klasse en minder met het oplossen van wat er misgaat in de samenleving. Ik zit op de eerste rij voor de uitholling van de democratie.”
Het is niet haar eerste ervaring met autoritaire regimes. Ruim dertig jaar geleden vluchtte Noshad Sharifi met haar moeder, die zwanger was van haar broertje, van Iran naar Nederland. “Wie in een democratie is geboren, gaat er vaak vanuit dat het systeem altijd zo zal blijven. Als iemand die in een dictatuur is geboren, vind ik dat naïef. Dit boek is dan ook een waarschuwing aan Nederland: behoed je voor ideeën die er op de lange termijn voor kunnen zorgen dat jouw kinderen niet dezelfde rechten genieten als jij. Het grootste gedeelte van de wereld leeft niet in een democratie. We zijn de uitzondering, niet de norm. Hou die democratie dus met beide handen vast, laat het niet los: voor je het weet ben je het kwijt.”
Ik kan me voorstellen dat je bepaalde verwachtingen had van Trumps tweede termijn. Komen die overeen met wat er nu gebeurt?
“Veel van wat Trump nu doet, heeft hij in zijn eerste termijn ook al geprobeerd, maar deze keer komt hij verder. Het verbaast me vooral dat de Republikeinen er helemaal in meegaan en dat de Democraten er maar niet in slagen om een stevig antwoord te formuleren. Trumps plannen met het land waren van tevoren al samengebracht in Project 2025 van The Heritage Foundation, en toch hebben Democraten zich niet goed weten voor te bereiden op zijn tweede termijn. Daardoor zijn ook zij verrast door wat er gebeurt en lopen ze continu achter de feiten aan.
Er is toch een bepaald ongemak en onkunde met autocratie. Democraten hadden niet verwacht dat er ooit een leider zoals Trump aan de macht zou komen. Ze zijn daardoor in paniek. Dat maakt ze kwetsbaar, en de samenleving ook.”
Komt daar al verandering in?
“Je ziet dat er nu ook bij de Democraten wel sterkere leiders opstaan die beter kunnen communiceren met de achterban dan de generatie ervoor. Vroeger schoof de partij van bovenaf kandidaten naar voren. Nu zie je meer kandidaten die direct uit de samenleving komen. En dat is voor de Democraten heel belangrijk. Denk aan Zohran Mamdani (de burgemeester van New York, red.), senator Jon Ossoff in Georgia en James Talarico in Texas.
Een deel van hen heeft een hele duidelijke boodschap over de invloed van de rijkere klasse – ’the one percent’ – op de kansen van kiezers en de corruptie van de Trump-regering, maar ook die van de politieke klasse als geheel. Dat is een boodschap waar kiezers voor de straat op willen gaan. Tegelijkertijd zijn er ook gematigde Democraten die bijna bezorgder zijn over die linkse flank die veel successen boekt dan over Republikeinen die de democratie uithollen. Richting de verkiezingen van 2028 is er wel weer nieuwe energie.”
Eerder zei je dat politiek voor Amerikanen vroeger een privézaak was. Toen je in 2021 terugkeerde, wilden ze er ineens wel met je over praten, maar inmiddels zijn mensen weer terughoudender geworden.
“Een gevolg van de uitholling van de democratie is dat mensen zich terugtrekken. Ze zijn teleurgesteld en bang omdat de samenleving snel verandert en ze daar weinig grip op hebben. Ze richten zich daarom op hun eigen leven, familie, vrienden en gezin, en de samenleving zoekt het maar uit.
Dat komt ook doordat de politiek voor een deel van de Amerikanen hun dagelijks leven onveilig maakt.
In de VS worden momenteel iedere dag duizenden mensen opgepakt. Dat zijn niet alleen mensen die ongedocumenteerd zijn, maar ook mensen die eruitzien als iemand die mogelijk ongedocumenteerd kan zijn. Ik heb bij Mexicaanse Amerikanen in de huiskamer gestaan die al jaren een verblijfsvergunning hadden, maar toch met hun kinderen zijn teruggekeerd naar Mexico. Ze waren bang dat de vader van het gezin onderweg naar werk zou worden opgepakt en in een detentiecentrum zou komen. Dat zijn plekken waar doden vallen, waar niet altijd toegang is tot medicijnen en waar geweld wordt gebruikt.”
Amerika-correspondent Karlijn van Houwelingen: 'New York is geweldig, maar soms ben ik het zat'
Dat is wat de Trump-regering wil, toch? Dat deze mensen de VS niet langer als een veilige plek zien en daarom vertrekken.
“Dat is precies waar ze op uit zijn. Ze willen mensen van kleur het gevoel geven dat dit land niet meer voor hen is. Dat zie je heel duidelijk aan hun immigratiebeleid: zogenaamde witte vluchtelingen uit Zuid-Afrika verwelkomen, en verder niemand. Het is een vorm van wit nationalisme waarvan de aanhangers nu in het Witte Huis zitten en het beleid bepalen.”
Je schrijft dat je voor je aan het correspondentschap begon het meest opzag tegen de massaschietpartijen op scholen. Je had nooit verwacht dat je met zoveel neonazi’s in gesprek zou moeten gaan. Hoe is dat?
“Als ik onderweg ben naar zo’n gesprek, vind ik het soms best spannend, omdat ik niet weet hoe ze me gaan behandelen. Al heb ik nog geen hele vervelende ervaringen gehad. Tegelijkertijd ben ik blij dat ik met ze kan praten en dat ze ook antwoord geven. Het is een invloedrijke groep geworden, dus moet ik weten wie ze zijn, wat ze vinden, wat hun plannen zijn.
Ik had van tevoren niet verwacht dat zij zo’n bepalende rol zouden spelen in dit land, dat sommigen zelfs op invloedrijke plekken konden komen in de regering. Trump en J.D. Vance (de vicepresident, red.) zeggen dan: ‘Wij kunnen niet racistisch of anti-immigrant zijn, want we zijn zelf met immigranten getrouwd.’ Dat doen ze heel slim, maar hun politiek zegt ondertussen iets anders. Tegelijkertijd ontkennen ze het ook weer niet altijd, omdat die ideeën bijna normaal zijn geworden.”
Jij noemde het al naïef, maar ergens vinden veel Nederlanders het toch nog steeds onvoorstelbaar dat dit de Verenigde Staten overkomt.
“We hebben een wat te hoge pet op van dit land. Er zijn lange periodes geweest waarin wij vanuit Nederland naar de VS keken als een soort ‘bakermat van de democratie’. Dat gebeurde ook in periodes waarin zwarte burgers geen gelijke rechten hadden, en nog steeds zijn er lokaal nog veel racistische wetten actief die stammen uit die tijd. Ook zagen we hen als bondgenoot, terwijl zij grote ravages aanrichtten in het Midden-Oosten.
Wat Trump nu aan het doen is, is echter wel ongekend in de moderne geschiedenis van het land. Een politicus die zo openlijk corrupt is, veroordeeld is, maar toch weer verkozen werd. Iemand die de basaalste afspraken in een democratie afwijst, zoals het accepteren van de uitslag van eerlijk verlopen verkiezingen. En dan ook nog een partij die niet in staat is om kritisch te zijn op de eigen leider. Dat zijn wel ongekende, nieuwe ontwikkelingen.”
Ben je nog weleens verbijsterd over wat je tegenkomt?
“Ik verbaas me vooral dat er bijna geen controlemechanismes meer lijken te zijn: alles is mogelijk, Trump kan doen wat hij wil. Hoe ver hij durft te gaan, hoe creatief hij is en buiten alle wetten, afspraken en regels denkt … Daar ben ik vooral verbaasd over. En hoe gemakkelijk het systeem dat we met elkaar hebben afgesproken zo om zeep kan worden geholpen.”
Het democratisch systeem is blijkbaar niet stevig genoeg.
“Wat we nu heel duidelijk zien in de VS is dat het democratische systeem ervan uitgaat dat de mensen die aan de knoppen zitten bepaalde normen en belangen delen. En dat alle poppetjes die op belangrijke posities komen uiteindelijk het beste voorhebben met de samenleving. Nu zien we dat dit systeem gemakkelijk in elkaar dondert als er iemand komt die dat niet heeft. Iemand die vooral bezig is met wat is het beste voor mij, mijn familie, vrienden, partij en de mensen die het durven om voor mij het Capitool te bestormen.”
In het boek komt meerdere keren naar voren dat je vaak moet denken aan Iran, de dictatuur waarin je bent geboren. Wat zijn de parallellen?
“De angst voor de autoriteiten: dat kan een ICE-agent zijn, maar ook een sheriff. Dat hadden we vroeger in Iran ook: of iemand nu van het leger of de politie was, we waren altijd bang om door de autoriteiten te worden meegenomen. Het niet naar buiten durven.
In Iran moest je oppassen met je mening, en kon je je politieke voorkeuren maar beter voor jezelf houden. Ik kan me nog goed herinneren hoe boos mijn moeder naar me kon kijken als ik mijn mening over iets gaf aan een wildvreemde. Toen waren er natuurlijk nog geen sociale media. Nu zie je dat mensen hun accounts monitoren en uitspraken offline halen als ze de VS willen bezoeken. Dat Amerikanen hun politieke mening voor zich houden uit angst hun baan te verliezen.
Ook zie ik bij een deel van de Amerikanen dezelfde angst voor de overheid, die er niet is om jou te beschermen, maar je ook tot vijand kan maken. Activisten die jarenlange gevangenisstraffen krijgen omdat ze zich uitspraken tegen het immigratiebeleid van Trump. En dan heb je natuurlijk ook nog de wijze waarop de vrije pers wordt aangevallen.”
Gaat de VS richting een dictatuur?
“Het gaat zeker die kant op. Als het Trump lukt om politieke tegenstanders op te sluiten, wat hij al wel heeft geprobeerd, dan zijn we nog een stap dichterbij. En als hij daarbij de uitslag van de verkiezingen gaat beïnvloeden, zoals hij dat in 2021 tevergeefs probeerde, dan kunnen we het echt een dictatuur noemen.”
Over ICE-operaties schrijf je: ‘Ik moet me voortaan meer bewust zijn van de dingen die ik niet kan zien in dit land.’
“Dat zijn dus immigranten, maar ook de mensen die op immigranten lijken. Zij durven niet meer naar buiten omdat ze bang zijn dat ze onderweg naar hun werk opgepakt worden. Ik sprak gisteren nog een man die al decennialang in de Verenigde Staten woont, maar vorig jaar pas zijn eerste paspoort aanvroeg. Hij zei: ‘Ik was bang dat ze me onderweg naar het stadhuis zouden meenemen.’
Kijk, het feit dat de Amerikaanse democratie beschadigd wordt, raakt iedereen. Maar mijn witte vrienden kunnen zich nog even veilig door het land bewegen. Dat geldt niet voor mijn vrienden van kleur, of voor mensen die bepaalde Zuid-Amerikaanse kenmerken in hun gezicht hebben: wat dat ook mag betekenen. Ook als je op papier bepaalde rechten hebt, kan er alsnog van alles met je worden gedaan. Dat is het systeem waar we nu in leven.”
Amerika-correspondent Marieke de Vries: 'Dit land is nooit vreedzaam geweest'
Hoe is dat voor jou?
“In Nederland zien mensen mij als iemand die uit het Midden-Oosten komt, terwijl Amerikanen denken dat ik Oost-Europees ben of iets Italiaans heb. Tot nu toe heb ik dus nergens last van gehad en maak ik me geen zorgen. Wel hou ik er rekening mee, zeker als ik verhalen over ICE maak. Ik weet dat ik aangehouden kan worden, en dat het ze niet uitmaakt dat ik journalist ben.”
Je wilde graag terug naar de VS en New York omdat je je daar zo thuis voelt. Hoe is het om dit allemaal te aanschouwen? Is het soms ook moeilijk?
“Ja, zeker als ik kinderen spreek die bang zijn of die niet weten of en wanneer ze hun ouders weer zullen zien omdat ze zijn vastgezet door ICE. Dat vind ik heftig, maar ik vind het ook een voorrecht dat ik tijdens deze periode van de Amerikaanse geschiedenis op de eerste rij zit. Ik mag Amerikanen spreken en horen wat dit met hun hart en hun leven doet. Dat blijf ik bijzonder vinden.”
Het is geen opbeurend verhaal. Heb je nog hoop dat het goedkomt?
“Nee. Wil je dat ik met mijn hoofd of mijn hart antwoord?”
Een beetje van beide.
“Eigenlijk zitten ze wel op dezelfde lijn. Wat in de VS gebeurt, is heel zorgelijk, en wat er in Nederland gebeurt ook. Daar groeit radicaal-rechts ook. In kiezersonderzoeken zie je dat een flink deel van het Nederlandse electoraat een leider als Trump ziet zitten. Ik heb niet het idee dat deze verschuiving gemakkelijk teruggedraaid kan worden. De mensen met het meeste geld en de meeste macht hebben baat bij een systeem dat de macht van burgers verkleint. Daardoor is het moeilijk om hoopvol te blijven. Tegelijkertijd moeten we niet vergeten hoe invloedrijk we kunnen zijn door te stemmen. Soms vergeten we hoeveel macht daar ligt.
De politieke partijen waarop we stemmen, bepalen hoe de samenleving eruit gaat zien. Ik vrees dat we in westerse landen waarin we democratie als vanzelfsprekend zien, niet altijd goed doorhebben welke partijen, politici en ideeën schadelijk zijn voor onze democratische rechten. Daarom is het ontzettend belangrijk dat mensen goed geïnformeerd zijn, en ik hoop dat mijn boek daaraan kan bijdragen.”
‘Maral in Magaland’ van Maral Noshad Sharifi is nu verkrijgbaar.
Het beste van LINDA. direct in je mail? Meld je aan voor onze nieuwsbrief.
Maral Noshad Sharifi vluchtte uit Iran: 'Een deel van mijn ouders is toen gestorven'
Marissa Klaver is senior redacteur bij LINDA.nl en schrijft het liefst over boeken, cultuur en alles wat ze (nog) niet begrijpt. Ze woont samen met kat Pepiet en vijfhonderd boeken in Amsterdam. Als ze niet aan het lezen is, vind je haar in een restaurant of concertzaal.
