WAAROM ZIJN WE ZO PREUTS?

Mijn oma is niet het type dat in mantelpak en met gewatergolfd haar zit te bridgen. Onlangs las ik het boek dat ze in de jaren zeventig schreef, waarin ze voor het open huwelijk pleitte en haar seksuele verlangens en uitspattingen uit de doeken deed.  Tegenwoordig – ver in de tachtig inmiddels – draagt ze zwierige geborduurde broeken, glanzend groene oogschaduw en heeft ze haar zilvergrijze haren in een strakke sixties-bob geknipt. Op enige gêne over welk onderwerp dan ook heb ik haar nog nooit kunnen betrappen. Ik besluit daarom bij haar te beginnen als ik erachter probeer te komen waarom we de afgelopen jaren zoveel zediger zijn geworden.

‘Is de millennial preutser dan de generatie daarvoor?’ kopte Het Parool in 2020, gevolgd door de Volkskrant, een paar maanden later: ‘We worden helaas weer steeds preutser’. NPO Radio 1 maakte het iets ingewikkelder: ‘Nederland is tegelijkertijd preutser én seksueler.’  Feit is in elk geval dat topless zonnen uit de mode is geraakt en dat zelfs kleuters met strandschepjes triangeltopjes over hun toekomstige borsten zijn gaan dragen. Er is meer discussie over naakt in films, muziek, reclame en beeldende kunst, en wat te denken van de schuimbekkende reacties toen NPO Zapp het educatieve kinderprogramma Gewoon Bloot aankondigde, 33 jaar nadat Theo en Thea de jonge kijkertjes bijspijkerden over naturisme, omringd door een stuk of twintig naakte figuranten.

Ikzelf – geboren in 1985 – zie al een aanzienlijk verschil tussen de eerste en de laatste keer dat ik op het strand lag. Maar ik heb de seksuele revolutie van de jaren zestig niet meegemaakt en ook de vrije jaren zeventig niet, waarin vrouwen massaal hun bovenstukjes aan de wilgen hingen. Ik was er niet bij toen er voor het eerst een geheel blote vrouw op landelijke televisie verscheen (1967), of toen in Callantsoog het allereerste openbare naaktstrand van Nederland werd geopend (1973). Zelfs de lancering van onze eigen polder-Playboy (1982) heb ik moeten missen, maar dat geldt dus niet voor mijn oma (geboren in 1934). En als ik toch bezig ben met familieleden aan de tand voelen over naakt en preutsheid, ook niet voor mijn moeder (1957).

Hoe vrijgevochten mijn oma nu ook is, vroeger was bloot iets wat niet ‘hoorde’ als je de kleuterleeftijd eenmaal was gepasseerd. Haar ouders zag ze nooit naakt, en ook vriendinnen of zussen niet. Zelfs de gebruikte terminologie was schimmig. “Het mannelijke geslachtsorgaan werd bij ons thuis ‘je puusje’ genoemd”, vertelt ze, “en het vrouwelijke geslachtsorgaan ‘je kuiltje’. Ik herinner me goed dat mijn zusje eens per ongeluk iets had gezien en verheugd uitriep: ‘Vader heeft een reuzepuus!’”  Haar eigen voorstelling baseerde ze op de Griekse en Romeinse beelden die ze weleens in musea tegenkwam. Pas nadat ze met mijn opa trouwde zag ze voor het eerst een blote man van vlees en bloed. De eerste vrouw kwam een paar jaar later. “Voorhuwelijkse vrijages waren er wel”, verklaart ze, “maar altijd met kleren aan. Van je opa heb ik ook het woord ‘kut’ geleerd. Ik had eerst geen idee waar hij het over had.” Aan het mannelijk lichaam raakte ze nooit helemaal gewend. “Raar toch, al die aanhangsels? Een rommelzooitje als je het mij vraagt.”

Haar eigen kinderen, onder wie mijn moeder, werden een stuk vrijer opgevoed. Zo vertelt mijn moeder dat er zonder douchegordijn in de keuken werd gedoucht en dat ze soms met wel vijf neven en nichten tegelijk in bad ging. Als tiener werd er regelmatig met een groep vrienden naakt gezwommen in een Brabants vennetje, en de nodige informatie kon ze uit biologieboeken halen, of zelfs uit vieze blaadjes die ze onder andermans matrassen opdook. Een decennium later werd topless zonnen de norm, ook bij mijn moeder, en op rustige Franse stranden gingen zelfs alle kleren uit.

Op een van die Franse stranden, waar ik al kom sinds ik heel klein ben, lag ik vorige zomer weer. Het is nog altijd in tweeën opgedeeld: links het naaktstrand, rechts het strand waar je minimaal een zwembroek moet dragen. Waar het naaktstrand begint is nooit helemaal duidelijk geweest en kan per dag verschillen (ergens bij dat ene rotsje), maar op een bepaald punt liggen blote mensen en geklede mensen naast elkaar in de zon; dat was zo toen ik drie was en nu ik 38 ben.

Wat wel anders is dan vroeger, is dat er op het naaktgedeelte nu een chef de la plage rondloopt, een streeploos bruine Fransoos die een oogje in het zeil houdt. Wordt ergens een camera of telefoon uit een tas gehaald, dan is hij er als de kippen bij om de eigenaar op de vingers te tikken. Foto’s zijn, sinds de komst van het internet, geneigd zich ook buiten de huiselijke kring te verspreiden.  Dat ik dit alles kon gadeslaan, kwam doordat ik vlak bij de grens met het naaktstrand lag. In Nederland zon ik al jaren niet meer topless, maar zelfs hier was ik me ongemakkelijk gaan voelen tussen alle bovenstukjes. Mijn afkeer van witte driehoekjes op mijn borsten gaf uiteindelijk de doorslag, maar ik schoof elke dag iets verder op naar de echte bloteriken, om maar niet helemaal uit de toon te vallen. De camera’s waarmee onze telefoons tegenwoordig zijn uitgerust worden vaak als oorzaak genoemd van de toegenomen neiging ons te bedekken. Handige dingen, want je kunt nu met gemak je dagje strand vastleggen, maar tijdens dat dagje strand kun je ook ongemerkt vastgelegd worden. Niet om iemand bang te maken maar tijdens mijn research voor een ander artikel spitte ik ooit de Nederlandse pornosite vagina.nl door, en die bleek vol te staan met stiekem opgenomen filmpjes van nietsvermoedende vrouwen. Een greep uit de titels: ‘Kontjes gluren op het Democratie Festival’, ‘Gluren naar topless tieners op het strand’ en ‘De verborgen camera legt alles vast in de zonnestudio.’ De strandgluurder met smartphone heeft iets van de goeie ouwe gluurder in de duinen, met als verschil dat er nu honderden, nee duizenden collega’s met hem kunnen meekijken. Met die smartphones werd het ook veel makkelijker om zelf nudes te versturen, als een soort digitale striptease, met als ongezellige bij- producten wraakporno en hackers die andermans opgediepte naaktbeelden verspreiden. Tieners met wraakzuchtige exen werden hier het slachtoffer van, maar ook supersterren als Jennifer Lawrence en Rihanna die hun privékiekjes veilig in iCloud opgeslagen dachten te hebben. Wie zich vrij genoeg voelt om zich bloot te geven voor de camera, wordt toch tot voorzichtigheid gemaand door het doemscenario eeuwig over het internet te zwerven of, voorzien van lacherig commentaar, in appgroepen rond te gaan.

Het helpt ook mee dat Instagram, Snapchat en zo’n beetje alle andere grote sociale media in Amerika zitten, waar de moraal wat betreft naakt een stuk strikter is dan in Nederland. Zo staan ‘onbedekte tepels van vrouwen’ in de Facebook-richtlijnen onder het kopje ‘Aanstootgevende Inhoud’ in hetzelfde rijtje als erecties, kannibalisme, het inbrengen van objecten in geslachtsdelen of anus en handelingen die waarschijnlijk leiden tot de dood van een persoon of dier. Oh, én uitwerpselen, snot of braaksel in een fetisjachtige context. Laat je tepels het maar niet horen. Ergens is het dus logisch dat er, ondanks dat het topless tijdperk nog vers in het geheugen zit, weer geheimzinnig wordt gedaan over tepels. Iets verbergen maakt het spannend. In het lange rokken tijdperk werd zelfs de enkel als een pikant lichaamsdeel beschouwd. Zo bestaat er een spotprent over het einde van de negentiende eeuw, getiteld ‘Zedenverwildering anno 97’, getekend door Leo Jordaan. Een vrouw zit rustig een boek te lezen in de trein terwijl haar coupégenoten geschokt kijken naar de paar centimeter blote enkel die onder haar rok uit piept. ‘Maar Adèle, kind …’ luidt het onderschrift, ‘je bent bijna naakt!’ De Facebookregels gelden overigens niet voor kinderen, maar toch zijn ouders uit eigen beweging bloemetjesemoticons over meisjes- tepels gaan plakken. Voor de analoge wereld is er een andere oplossing gevonden: zelfs voor baby’s zijn er triangelbikini’s met panterprint te koop. De kritiek hierop is dat goedbedoelende ouders iets seksueel maken van wat dat helemaal niet is, maar helemaal onbegrijpelijk is de ontwikkeling ook weer niet. Zo is er een beruchte Russische website waar pedofielen ruilhandel bedrijven in kinderfoto’s die ze van openbare Facebook- en Instagramprofielen plukken. Van de miljoenen foto’s op de site waren er zeker honderden van Nederlandse kinderen, ontdekte RTL Nieuws een paar jaar geleden. Het wordt dan ineens een stuk verleidelijker om die bloemetjesemoticon over je hele kind heen te plakken. Of doe anders voor de zekerheid maar een enorm boeket.

De Facebookregels hebben weliswaar de vrouwentepel succesvol weten te verbannen, maar bloot is vooral op dochterplatform Instagram alomtegenwoordig. Onder de accounts met de meeste volgers ter wereld zijn natuurlijk die van Kylie Jenner (396 miljoen) en oudere zus Kim Kardashian 361 miljoen), vol met perfect bewerkte bikinifoto’s met glanzende ronde billen en ver omhooggeduwde borsten. Influencers weten van gekte niet meer hoe diep ze hun bikinibroekjes tussen hun billen moeten trekken en ook de under-cleavage, het showen van de onderste helft van je borsten, ooit exclusief voorbehouden aan Christina Aguilera en Paris Hilton, heeft flink aan terrein gewonnen.

Uit allerlei onderzoeken blijkt dan weer dat die goddelijke Instagramlijven – vaker wél dan niet bewerkt – ervoor zorgen dat kijkers onzeker worden over hun eigen, aardse lichaam. Want dat lichaam is niet zo egaal, haarloos en glad als een strakgespannen ballon, en heeft ook al niet de taille-heupverhouding van een koninginnewesp. Laten we  eerlijk zijn: niemand komt graag in evakostuum de branding uit  gelopen als Emily Ratajkowski vijf meter verderop staat te frisbeeën. De bodypositivity-beweging doet goed werk door erop te blijven hameren dat je geen unicum bent met hangende borsten en dat je ook een croptop mag dragen als je geen vleesgeworden zandloper bent. Omarm je imperfecties! Every body is a bikini body! Maar ook deze mensen zijn afhankelijk van Zuckerbergs voorschriften. Nog meer dan slanke mensen zelfs, want er is vaak gebleken dat blote foto’s van dikke vrouwen sneller worden verwijderd dan vergelijkbare foto’s van vrouwen die aan het schoonheidsideaal voldoen, ook al zijn alle cruciale lichaamsdelen keurig bedekt. In 2020 moest Facebook na luid protest de regels aanpassen, nadat foto’s van het zwarte curvy model Nyome Nicholas-Williams ten onrechte waren verwijderd. Op dochterplatform Instagram waren de armen over haar borsten, waarmee ze zichzelf omhelsde, als een seksuele handeling geïnterpreteerd, om precies te zijn als ‘ knijpen in een vrouwenborst’.

Toch is de huidige preutsheidsgolf niet alleen maar kommer en kwel die ons door smartphones, sociale media en onhaalbare schoonheidsidealen is aangedaan. Dat we minder bloot zien, heeft ook een positieve kant. Vooral het objectiveren van (half)naakte vrouwen is enorm ter discussie komen te staan. Is het bijvoorbeeld wel zo leuk als mannelijke artiesten zich in hun videoclips laten omringen door een wulpse harem?  In 1999 strikte Sisqo voor zijn Thong Song nog een roedel schaarsgeklede modellen als decor. Het draaide geenszins om hun eigen talenten of interesses, maar des te meer om hoe geil hij van ze werd. Anno nu, ruim twee decennia later, hebben we hitjes als WAP van de vrouwelijke rappers Cardi B en Megan Thee Stallion – net zo sexy en uitdagend als de achtergronddanseressen van Sisqo, met als verschil dat de vrouwen zelf de leiding hebben genomen. Het willoze seksobject is uit. Meer van deze tijd is een gelaagd wezen dat naar believen over haar wet ass pussy rapt en kleren aan- of uittrekt omdat ze daar zelf zin in heeft.

Zo vertelde Carice van Houten in 2019 tegen het Vlaamse tijdschrift Knack dat ze sinds #MeToo anders is gaan denken over uit de kleren gaan op de set. “Retrospectief denk ik: wacht eens even, waarom was ik de hele tijd naakt in al die films?” Keira Knightley kondigde begin vorig jaar aan dat ze helemaal geen naaktscènes meer doet als de regisseur een man is. En ook in de kunstwereld wordt besproken waarom we blote vrouwen zo vaak door de ogen van een mannelijke maker bekijken. Formule 1 deed de pitspoes in de ban, deodorantmerk Axe stopte met reclames vol zaadvragende bikinimodellen en Miley Cyrus keek in Harper’s Bazaar met gemengde gevoelens terug op haar wilde twerkperiode, die ze eerder als empowering en bevrijdend omschreef maar waarin ze zich toch geseksualiseerd had gevoeld. Dus ja, smartphones en het internet hebben ons gemiddeld angstiger, minder vrij en onzekerder gemaakt. De hoogtijdagen van topless zonnen liggen achter ons. Niet zo verwonderlijk als er stiekem door beeldschermrukkers naar je tieten geloerd kan worden en diezelfde tieten door Mark Zuckerberg op de zwarte lijst zijn gezet, samen met kannibalisme en de snot- en/of uitwerpselenfetisj. Het waren mooie tijden toen men nog geen nervous breakdown kreeg van een tepel. Genoeg redenen om daarnaar terug te verlangen en ons te blijven verzetten tegen de opgelegde preutsheid die we ervoor in de plaats kregen. Mits die naaktheid dus vrijwillig is en het vooral blote vrouwenvlees niet puur wordt ingezet als decoratie en mannenentertainment, en vooraf met Photoshop tot onhaalbare perfectie wordt geboetseerd. Het willoze seksobject mag best passé blijven.•