'Je hoeft geen vrienden te zijn, maar een respectvolle band is nood­zakelijk'

AFGELOPEN ZOMER GING IK VOOR HET TWEEDE JAAR OP RIJ op vakantie met mijn 15-jarige zoon en zijn vader. Dat klinkt als iets wat miljoenen mensen doen, ware het niet dat de vader van mijn kind en ik al meer dan tien jaar gescheiden zijn. Die eerste vakantie ontstond eigenlijk spontaan. Wij vierden sinds de scheiding aparte vakanties, maar toen mijn ex vertelde over de Noorse kampeertrip die hij had gepland, vroeg hij waarom ik eigenlijk niet meeging. “Nou, daar moet ik even over nadenken, hoor”, zei ik met een zuinig mondje. Ik vond het maar een raar idee. maar al snel kwam de opportunist die zelf nog geen zomervakantie had geboekt, en bovendien de fjorden op haar bucketlist had staan, in mij naar boven. “Maar dan wil ik wel in mijn eigen tent.” Uiteindelijk bleef die derde tent – puberzoon had ook zijn eigen unit – de hele vakantie onaangeroerd in de kofferbak. Na lange dagen met veel kilometers in de benen vond ik het wel gezegend en kroop in de grote tent van de ex. “Maar gebeurt er op zo’n moment dan niks? Dat je denkt: ik lig hier nu toch?” vroeg een vriend die ik hier later over vertelde. “Nee”, antwoordde ik. Er is geen spanning of onopgeloste romantiek. Reizen hebben we altijd goed gekund, en dat kunnen we nog steeds. Dan is het eigenlijk best logisch om dat samen te doen, niet in de laatste plaats omdat dat voor junior natuurlijk reuze gezellig is. Maar normaal is het niet. Je wilt niet weten hoe vaak mensen ontsteld uitroepen: ‘Ik moet er niet aan denken.’ Vaak zijn dit de mensen die hun kroost op zondagavond zwijgend afleveren bij het andere huis en hun ex met moeite tolereren op het verjaardagsfeestje van hun kind. Wij hebben vanaf het begin vrijwel alles samen gevierd. Er waren, vooral in het begin, heus wel momenten dat we elkaar konden schieten, maar we wisten onze frustratie altijd in te slikken. Dat spraken we nooit zo af, het gebeurde gewoon. Waarschijnlijk omdat we allebei koste wat kost wilden voorkomen dat onze zoon het kind van de rekening zou worden. Ik weet hoe afschuwelijk het is als je als kind tussen twee ouders zit die elkaar haten.
Toen ik acht was, woonden mijn zus en ik bij onze vader en werden we om het weekend door een goede vriend van de familie naar onze moeder gebracht, om op zondagavond weer door die vriend te worden opgehaald. Mijn vader had zo’n bloedhekel aan mijn moeder, dat hij het niet kon opbrengen om dat zelf te doen. De eerste dagen na onze thuiskomst werd er nauwelijks tegen ons gepraat. We deden boete voor het verraad dat we hadden gepleegd en moesten papa’s liefde telkens terug­verdienen. Uiteindelijk trok ik het niet meer en ging ik niet meer naar mijn moeder. Volgens advocaat en mediator Sarah Köller, gespecialiseerd in familie­recht, gebeurt dit helaas wel vaker, hoewel het gelukkig nog altijd een uitzondering is. “Dat noemen we ouderverstoting en het is het gevolg van het loyaliteitsconflict waarin kinderen vrijwel altijd terechtkomen als ouders hevige ruzie hebben”, zegt ze. “Dat kan heel schadelijk zijn, helemaal als er al geen veilige basis was.

Je ziet in de praktijk dat als er tussen persoon A en persoon B continu negatieve pijltjes worden afgevuurd, dat ook gevolgen heeft voor hun relatie met persoon C, het kind. Stel dat vader altijd lelijk doet tegen of over moeder, dan kan moeder daardoor gestrest zijn of een korter lontje hebben naar het kind. Of het kind kan zich gedwongen voelen om partij te kiezen, waardoor de relatie met een van de ouders onder druk komt te staan. Het is dus heel belangrijk om als ouders goed met elkaar om te gaan. Je hoeft geen vrienden te zijn, maar een respectvolle band is nood­zakelijk. Je moet een kop koffie met elkaar kunnen drinken om over je kind te praten.”
Als je zo goed met elkaar omgaat als mijn ex en ik, heeft dat trouwens niet alleen maar voordelen. Mijn zoon zag natuurlijk van dichtbij hoe aardig papa en mama elkaar nog steeds vonden, en toen wij beiden geen andere relatie (meer) hadden, smaakte dat voor hem naar meer. Hij heeft me meerdere keren met een hoopvolle twinkel in zijn ogen gevraagd of we niet gewoon weer samen konden komen – iets wat volgens diverse onderzoeken ruim veertig procent van de kinderen van gescheiden ouders al dan niet in stilte wenst. Die hoop de grond inboren vond ik heel moeilijk. Het voelde een beetje alsof we een oude wond openreten en hem wéér teleurstelden. Zelfs mijn stiefvader vroeg me tijdens een kinderverjaardag waarom we geen doorstart maakten. Ik voelde me bijna schuldig toen ik ook hem uit de droom moest helpen. En soms is het gewoon heel gek. Tijdens die kampeervakantie hadden we met niemand anders contact dan met elkaar, dus niemand stelde vragen bij onze dubieuze gezinssituatie. Maar afgelopen zomer gingen we duiken en hoorden duikinstructeurs de hele dag door ‘your husband’ en ‘your wife’ tegen ons zeggen. We lieten het zo, maar het wast best vreemd. En jammer, want een beetje sjansen met die knappe duikleraar van 25 zit er niet in als je ‘husband’ vlak achter je drijft.
In tegenstelling tot wanneer ik me op andere continenten bevind, voel ik in Nederland overigens wel de neiging om het altijd uit te leggen. Onlangs nog, toen ik tegen de bakker zei dat mijn ‘EX-man, die weleens bij ons logeert IN DE LOGEERKAMER’ mijn hele boterkoek had opgegeten en ik dus een nieuwe kwam halen. Ze keek ietwat vreemd en leek dit staaltje overexplaining niet te kunnen waarderen.

Een gescheiden vriendin verzuchtte laatst dat ze jaloers is op de manier waarop mijn ex en ik met elkaar omgaan. Dat snap ik best, maar naast iemand als mijn collega-journalist Hester steekt mijn goede gedrag maar magertjes af. Haar ex Jeroen loopt de deur bij haar plat en is een soort tweede vader voor de twee dochters die Hester met haar nieuwe partner Taco kreeg. En dat terwijl Taco een oude vriend van Jeroen was, en er een jarenlange geheime affaire aan de echtscheiding voorafging. “Natuurlijk heeft mijn ex veel pijn gehad, net als ik trouwens. Twee weken voordat Taco en ik getroffen werden door de spreekwoordelijke bliksem, was ik bevallen. De hechtingen zaten er bijkans nog in. Verliefd worden op een andere man was wel het allerlaatste wat ik wilde. Maar we hebben ons er allemaal overheen kunnen zetten. Mijn ex-man zag dat mijn verdriet echt was, daardoor kon hij het me vergeven. Ik ben op mijn beurt heel lief en meegaand geweest tijdens de scheiding. We gunden elkaar oprecht het beste. Ik was altijd al financieel onafhankelijk, dus het alimentatiegezeik ging aan ons voorbij. Dat hielp, want veel ruzies gaan over geld.
Voor de kinderen is het heel fijn dat het zo goed verloopt. We gaan met z’n allen op vakantie, en de dochter en zoon die ik met Jeroen heb, kiezen per dag bij wie ze slapen. Dat doen ze hier in Nederland ook, we wonen bij elkaar om de hoek. Ze waren jong toen onze relatie eindigde en snappen nu ze ouder zijn heel goed dat hun vader en ik gewoon niet bij elkaar passen. Jeroen en ik praten nooit slecht over elkaar, Jeroen heeft me zelfs verdedigd toen mensen mij zwart­maakten. Er is maar één klein nadeel aan onze situatie: we wonen in een klein dorp en ik weet dat mensen fluisteren dat ik het ook nog met mijn ex doe. Eén grote happy family.”
Ik woon niet in een klein dorp, maar ook ik zie de buurvrouw bedenkelijk kijken als mijn ex ’s ochtends vroeg mijn woning uitstapt om mijn hond uit te laten. Ook op de school van ons kind snappen ze er geen reet van – wij stappen na een 10-minutengesprek samen in één auto.
De situatie van Hester is niet de norm, en ook niet iets waar we allemaal naar zouden moeten streven, maar ook orthopedagoog Mariëlle Beckers van Buro Bloei benadrukt het belang van een goede relatie met je ex omwille van de kinderen. “Helemaal als je co-ouderschap hebt of ambieert, is communicatie cruciaal”, zegt ze. “Je móét als ouder kijken hoe je dit vormgeeft. Als het je echt niet lukt om uit conflict te blijven, blijf dan in ieder geval uit conflict wanneer je kinderen erbij zijn. Let daarbij ook vooral op non-verbale communicatie. Kinderen voelen onderhuidse spanningen haarfijn aan.”
Hoe schadelijk vechtende ouders voor de ontwikkeling van een kind zijn, is volgens Beckers afhankelijk van meerdere factoren. Onder meer van hoeveel er verandert in de thuissituatie. “Voor kinderen is het het allerbelangrijkste dat er zo veel mogelijk hetzelfde blijft. Dit geldt vooral voor heel jonge kinderen. Als je als kleuter ook nog moet verhuizen en naar een andere school gaat – en dus je vriendjes en vriendinnetjes moet missen – is een scheiding nog ingrijpender. Dan valt die basisveiligheid weg. Als je de schade wilt beperken, is het hoe dan ook essentieel om je kind emotionele toestemming te geven om naar de andere ouder te gaan en van hem of haar te houden. Je kind moet voelen dat het oké is. Ik vind dat je dat ook moet uitspreken.”
Hoewel de situatie met mijn ex wordt omgeven door engelen met trompetten, regenboogkleurige eenhoorns en dansende lieveheersbeestjes, heb ik wat betreft dat laatste punt van Beckers heus weleens de plank misgeslagen. Heel lang zei ik ‘Ik ga je zo missen’ tegen mijn zoon als ik hem meegaf aan zijn vader. Het heeft jaren geduurd voordat ik me realiseerde dat ik hem daarmee eigenlijk die emotionele toestemming ontnam en hem in een loyaliteitsconflict duwde. Kinderen willen dat hun ouders blij zijn, dan helpt het beeld van je moeder die ’s avonds in haar kussen ligt te snikken omdat jij er niet bent, niet. Tegenwoordig zeg ik: ‘Veel plezier, het wordt vast supergezellig.’
Kinderen zijn kwetsbaar, en mede door mijn eigen jeugd – het kostte een paar jaartjes psychotherapie en wat familie­opstellingen om die doffe ellende te verwerken – weet ik hoe belangrijk het is om als ouders je eigen shit opzij te zetten. En je hebt toch ooit samen dat grut op de wereld gezet. Het scheelt dat ik een leuke ex heb, ik gun hem de wereld. Maar wat nou als je het bloed van je ex wel kunt drinken? Of die koffie, het liefst loeiheet, in zijn schoot wilt schenken? “Als je echt niet met elkaar kunt opschieten en het ook niet kunt faken, zul je moeten zorgen dat er zo min mogelijk overleg is”, zegt familierechtadvocaat Köller. “Dat betekent: samenkomen en goede werkafspraken maken. Exen adviseer ik daarnaast altijd om negativiteit niet met negativiteit te beantwoorden, hoe verleidelijk dat soms ook kan zijn. Uiteindelijk breek je dan uit die cirkel. Je moet samen met elkaar goede ouders zijn en ervoor zorgen dat jullie kinderen zo min mogelijk last hebben van de scheiding. En ja, daarvoor zul je over je eigen schaduw heen moeten springen.” •