Gek van je propvolle agenda? Maak je niet zo druk, druk, druk

BARBARA – EEN VROUW VAN 44 MET DRIE KINDEREN OP DE BASISSCHOOL, EEN BAAN OP DE ICT-AFDELING VAN EEN VOEDSEL-CONCERN en een man die in de horeca werkt – heeft een reformer aangeschaft. Cadeautje voor zichzelf. Een reformer is een pilateswerktuig waarop je allerlei oefeningen kunt doen die in theorie kunnen leiden naar een sixpack. Met het smaakvolle houten onderstel, zwarte matras en verzameling touwen, buizen en ringen zou het apparaat ook prima door kunnen gaan voor een Zweedse soft sm-uitrusting. Barbara wil dat sixpack best graag en ze zou haar leuke horecaman ook wel een keer in z’n niksie in die ringen willen hijsen. maar ja, ze heeft nooit tijd. Ze werkt keihard, maakt vaak overuren en als ze thuiskomt van de buitenschoolse opvang met haar driekoppige, hongerige, modderige en jengelende jonge wolvenroedel moet ze nog even een staaltje micro­management op ceo-niveau uit haar tenen halen. De reformer is dus meestal in gebruik als wasrek, als wasrek en soms als wasrek. Hij is ook handig als tafel voor mee naar huis gezeulde kantoordossiers, of om de schooltraktaties van de kinderen instageniek op uit te stallen, want het licht valt precies daar zo mooi door de vorig jaar geïnstalleerde lichtstraat, een gruwelijke verbouwing waar Barbara liever niet meer over praat. Zeker niet als ze om elf uur ’s avonds 31 identieke glutenvrije popcornschaapjes militair staat op te lijnen. ’s Morgens om kwart over zeven nog even de landschapsmat met veldbloemmotief rechttrekken, en smile for the camera, schaapjes.

Druk, druk, druk. Het klinkt als een cliché uit 1995, toen mensen dat zo’n beetje begonnen te zeggen als iemand vroeg hoe het met ze ging. Druk, druk, druk: ze bedoelden dan werken van negen tot vijf, langs de supermarkt gaan voor twee dozen perenijsjes die kind 1 wilde uitdelen op school, met kind 2 na voetbaltraining naar de tandarts op woensdagmiddag, een afscheidsborrel voor collega Dinges van hr, een etentje thuis met vrienden en op zondag nog even een halfbakken rondje langs de apparaten in de sportschool, gewoon in je eentje in een ouwe gymbroek van onder uit de wasmand.

Sorry hoor, maar dit is dus helemaal niet druk. Dit is chill, chill, chill.

Druk, druk, druk is tegenwoordig: DRUK, DRUK, DRUK. Met heel veel uitroeptekens. En de cijfers to show for it. De succesagenda barst uit zijn ringband. Zesendertig procent van de Nederlanders voelt zich daardoor ten minste één dag per week opgejaagd. Ruim de helft vindt hun leven geregeld te vol en zo’n veertig procent voelt zich thuis of op het werk weleens tekortschieten, zo blijkt uit recent gepubliceerde cijfers van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Belangrijk hierbij is het onderscheid tussen objectieve tijdsdruk (wat heeft iemand zoal aan verplichte nummers af te vinken in zo’n niet rekbaar etmaal – dat kun je meten) en subjectieve tijdsdruk: hoe ervaart iemand tijdsdruk (het ‘voelen en vinden’ uit het SCP-rapport). Wat hebben de Reformer en de popcornschapen hiermee te maken? Alles. In die zin: de lat ligt torenhoog, op elk denkbaar vlak en de hele godganse dag door. Van rise and shine tot we eindelijk in slaap kukelen, gestrest door de terreur van ‘je moet wel die acht uur schoonheidsslaap pakken’, want anders breekt de hel los. Laten we nog íéts lekker op zijn beloop? Misschien alleen de manier waarop we het vuilnis aan de straat zetten. Want dáár zie ik verrassend weinig Insta-posts over.

Of het nu gaat om vakanties, ons uiterlijk, sporten, werk, de opvoeding, het gezinsleven en de inrichting van huis en tuin: ons ambitie­niveau draait constant op volle toeren, zegt ook psychotherapeut Regina Horvath. Zij ontvangt in haar praktijk de ene door topdrukte bevangen pineut na de andere, een ontwikkeling die ze eind jaren negentig zag beginnen en sindsdien versnellen. “Gechargeerd uit­gedrukt had je vroeger workaholics, flierefluiters en mensen die er altijd waanzinnig goed uitzagen. Workaholics werkten alleen maar en lieten de rest versloffen. Flierefluiters hielden zich vooral bezig met leuke dingen en deden verder net genoeg hun best op de arbeidsmarkt om zich dat te kunnen veroorloven. De laatste groep bewoog zich grotendeels tussen de sportschool, een winkelgebied en de kapper plus nagelsalon en was daar dik tevreden mee. Ze waren allemaal behoorlijk druk in de weer, maar het was te overzien.

Het veld ziet er nu zo anders uit. Mensen willen hoge ogen gooien op elke centimeter van hun bestaan – ik heb het dan natuurlijk over de welvarende gevallen. Een alleenstaande ouder van drie kinderen met een dubbele baan om uit de kosten te komen zal het objectief een stuk drukker hebben dan jonge, net afgestudeerde singles met een vierdaagse werkweek in marketing. Dat wil niet zeggen dat hun agenda minder volgebouwd is. Integendeel. In die groep zie ik bijvoorbeeld een enorm opgeschroefde frequentie in sociaal contact die veel stress geeft.”

Zo iemand is onze oude oppas Zoë. Jaren paste ze twee middagen in de week op mijn dochter Kate. “Mijn zenmiddag”, noemde Zoë dat. Ik snapte daar geen snars van. In welk universum is vijf uur aan een stuk zandtaartjes bakken, haar invlechten, een stoffen muizenfamilie minuscule badpakjes aanfrutten (en weer uitfrutten omdat het gala is begonnen en de baljurk van drie centimeter doorsnee beter bij de dress­code past) en broccoli vermommen als appelmoes een zen­middag? “Kate kan ook gewoon een uur sprookjesfiguren inkleuren terwijl jij op je telefoon zit, hè”, zei ik weleens, maar dat vond Zoë stom.

Kate is nu twaalf en heeft geen oppas meer nodig. Omdat ze het leuk vindt Zoë nog een keer te zien, proberen we al een tijdje iets met haar af te spreken. Voor de gezelligheid, met thee en echte zanddeegtaartjes. Lukt niet. Zoë is altijd druk, druk, druk met hoofdletters en uitroeptekens. Ze werkt vier dagen als quality manager bij een hip koffiemerk. Op haar vrije dag doet ze een cursus en vrijwilligerswerk. Elke avond heeft ze plannen. Uit eten, yoga, sporten, drankje hier, drankje daar. Ze loopt concerten af van zowel experimentele bands die niemand kent als van wereldsterren, meestal maanden, zo niet jaren, van tevoren geboekt. Dat moet ook, want anders kom je er bij Beyoncé niet tussen. Beyoncé ook niet bij Zoë trouwens.

We blijven wel lekker loos appen, Zoë en ik. Dan en dan lunch? ‘Nee, shiiiiiiit, dan ben ik in Parijs.’ Volgende week donderdag borrel? ‘Oe, leuk maar dan gaan we rolschaatsen naar Wijk aan Zee en daar rosé slempen op het strand.’ Zaterdagochtend koffie? ‘Pfff, dan heb ik bootcamp.’ Na een halfuur hangen we allebei uitgeput in de touwen en ronden we de kwestie af met een emoji. Zoë een discobal, ik een luiaard, en to be continued maar weer.

Regina Horvath heeft veel vrouwen van tussen de twintig en de vijftig – met en zonder kinderen – met zo’n moordend schema in therapie, balancerend op de rand van de burn-output waarin op de bodem zelfs het aanfrutten van badpakjes bij speelgoedmuizen al te veel is. Ze bekennen soms dat ze de voordeur van de praktijkruimte nog niet achter zich hebben dichtgetrokken of alweer diep in hun telefoon zitten om iets te posten of af te spreken. En dan hebben ze net een uur hun hart uitgestort over het zware juk van altijd aan willen staan.

Het helpt niet dat we constant alles van elkaar zien. Weekendjes weg of wereldreizen, date nights, de boksles in de duinen, ja, zelfs die fucking lunchboxes en borrelplanken voor vriendinnen (googel dit en je wordt gek) duwen we elkaar en onszelf op de socials door de strot alsof we verwikkeld zijn in een wedstrijd zonder einde. Je moet sterke benen hebben om dat te kunnen dragen. Horvath: “De onderlinge rivaliteit is maal tien toegenomen. Vroeger zag je elkaars vakantie niet. De dagtrip naar dat ene blauwe baaitje niet, de selfies van acht stralende gezichten weerspiegeld in halfvolle wijnglazen niet en ook de gietende regen die de tent meesleurt en de ruzies over de rotzooi op het caravanopstapje niet. Nu worden die weggespoelde tent en de ruzies nog steeds bij ons weggehouden, maar we zien wel de hele tijd die andere dingen, van weet ik hoeveel mensen.”

Nu kun je misschien zeggen: jezusmina, daar hebben we dat gezeik over die socials weer, houd daarover op, het gaat toch niet meer veranderen. Maar het gaat erom dat de drukte in de telefoon zich zo ingraaft in onze offline wereld. Het zorgt voor een vliegwielsituatie: we zien iedereen schitteren in ogenschijnlijk begerenswaardige scenario’s.Dat maakt onrustig: ik moet ook meer ondernemen, anders schiet ik tekort. Van alles en nog wat moet op touw worden gezet en het moet immer leuk, leuker, leukst zijn of in elk geval líjken te zijn als je het vastlegt. Anderen zien al dat vermaak weer langskomen en vinden dat zij daar weer iets mee moeten omdat ze ergens het idee hebben opgevat dat hun leven anders minderwaardig is, dus kom, pak de agenda er maar weer bij. Deze dolgedraaide cirkel kost ontzettend veel tijd. En wat in elk geval niet onderhevig is aan verandering, is tijd: het is wat het is, en meer wordt het nooit.

Natuurlijk snappen we ook wel dat er iets bestaat als een subtekst, dat er ook doodgewone saaie dingen zitten achter al dat geëtaleerde geluk. En toch kunnen we het niet laten om mee te rennen in het hamsterwiel. En het zijn natuurlijk niet alleen de socials, zegt Horvath, het is bijvoorbeeld ook het schoolplein waar ouders tegenwoordig vaak tot en met groep acht blijven plakken. Om maar niet te spreken van al die andere plekken waar mensen heengaan om maar niet overgeleverd te zijn aan zichzelf. “Het vermogen tot alleen zijn wordt minder goed ontwikkeld. Een uurtje zonder iets of iemand geeft al onrust. Om dat gevoel te vermijden, moet alles gevuld worden met leuke prikkels. En zo krijg je een steeds drukker programma, wat veel vergt. Vergis je niet, altijd maar leuke dingen doen met anderen is ook werken.”

‘Druk zijn is een blijk van onderscheiding’, kopte een Amerikaanse krant laatst naar aanleiding van een internationaal onderzoek naar het busy life syndrom: mooie (dure) spullen zijn niet langer de enige indicator van iemands plek op de sociale ladder. Te weinig tijd hebben geeft minstens zo veel status. Mensen die ervoor kiezen altijd druk te zijn voelen zich nodig, gewild, belangrijk en tillen zo hun gevoelens van eigenwaarde omhoog. Tegelijk maakt het juist onzeker en is het funest voor je concentratievermogen en geheugen.

Een veelgehoorde klacht bij verleners van psychische hulp is: ‘Ik weet niet wat ik wil’. Tja, dank je de koekoek, als je alles wilt. En elk wakker uur van de dag in het teken staat van perfectie-vervulling. Zoals Horvath zegt: “Ik zie bijvoorbeeld meer angst, meer depressie en meer dwanggedachten door deze manier van doen. Maar ook lichte problematiek, een beetje piekeren en daardoor een periode wat slechter slapen, wordt niet meer verdragen. Of als er een keer iets niet leuk is op het werk. Daar kunnen mensen ook niet tegen. Niet voor niets heeft iedereen in mijn vak een wachtlijst. Ik vraag mijn cliënten vaak: ‘Wat denk je dan? Dat ik elke ochtend mijn bed uit dans?’ Daar moeten ze dan wel weer om lachen.”

Dat we de drukheidskoorts ook op onze kinderen overbrengen, ligt voor de hand. Oppas Zoë deed dat eigenlijk al met Kate, hoe onwijs lief ook dat ze overal voor in was en het ene lolletje met het andere lolletje aan elkaar reeg. Ik hoor kinderen die het slaapzand nog in hun ogen hebben heel vaak vragen: “Wat gaan we allemaal doen vandaag?” Waarmee ze bedoelen: in welke vorm ga ik vermaakt worden? Een tijdje terug interviewde ik cabaretier Katinka Polderman bij haar thuis in Den Bosch. Haar man was met hun zoontje naar de Efteling. In het gesprek zei ze daarover: ‘Naar de Efteling. Op een gewone dinsdagochtend. Wij gingen vroeger niet eens in het weekend naar de grote speeltuin in ons dorp. Dat was iets voor in de zomervakantie.’

Achthonderd artikelen heb ik geloof ik al zien langskomen over hoe erg het is dat kinderen niet meer in staat zijn zich fatsoenlijk te vervelen. Dat ligt helemaal niet aan de kinderen, dat ligt aan ons. Het is pure projectie: volwassenen krijgen paniek als ze omringd zijn door kinderen die zich vervelen. ‘O my God, ze doet niets, ze weet ook niet wat ze moet, help, straks straalt het nog op mij af.’

Mannen hebben hier aanmerkelijk minder last van, denkt Regina Horvath, afgaande op de samenstelling van haar cliëntenbestand. “Mannen hebben van oudsher geleerd wat autonomer te zijn. Vrouwen moesten toch altijd verbinden en het nest verzorgen.”
Inmiddels hebben vrouwen en mannen ongeveer evenveel vrije tijd, gemiddeld ongeveer veertig uur per week, weten we ook uit onderzoek van CBS. Maar of ze nou wel of geen kinderen hebben, vrouwen ervaren die vrije tijd als minder ontspannend dan mannen.

Een oorzaak is dat vrije tijd voor vrouwen vaak niet helemaal ‘vrij’ is: ze besteden gemiddeld 26,5 uur per week aan onbetaald werk, zoals (mantel)zorg en het huishouden. Mannen zijn daar wekelijks veel minder tijd (bijna 17,4 uur) aan kwijt. Dat zou je in sommige gevallen eerlijker kunnen verdelen of kunnen over­laten aan anderen. Maar dat lukt je nooit met het emotion work dat vrouwen daarnaast blijven doen als er niet hoeft te worden gewerkt, gepoetst, gegeten of geslapen. Het zit bij de meesten van ons ingebakken om ook in onze vrije tijd steeds in de gaten te houden hoe het met onze partner gaat en of de kinderen het gezellig hebben.

Ook kunnen we vaak niet ­lekker zitten zolang de schoenen niet netjes onder de kapstok staan en de meterkast niet is uitgezogen. Met andere woorden: vrouwen ­houden het gevoel ‘in functie’ te zijn, en hebben daardoor vaker last van ­gejaagdheid en een gevoel van drukte. Ze multitasken ook ­vrijwel ­onafgebroken: koken en tegelijk helpen met een spreekbeurt. ­Fietsen en een verdrietige vriendin een peptalk geven. Werkmails ­beantwoorden met één oog op een serie. De ontspanning moet dan zitten in ­tegen de klippen op mediteren en yoga doen in een ­ruimte met andere vrouwen – die allemaal perfect gemanicuurde voeten ­hebben. ‘De ­ontspan-of-ik-schiet-methode’, noemt Horvath dat. De oplossing is bedrieglijk simpel. Hou daarmee op. Of, zoals Jane Fonda zei in een podcastinterview met actrice Julia Louis-Dreyfuss: “Nee is een volzin. Kun je gewoon zeggen om een keer iets niet te doen.”

Horvath raadt haar door drukte bevangen cliënten ook aan om af te kicken. Niet op een mindfullnessretraite van tweeduizend euro in Toscane, maar gewoon thuis. Richt je een paar keer per dag met volle aandacht op iets kleins. Geef de plantjes op het balkon wat aandacht. Loop een rondje door de buurt en zoek naar rare dingen die mensen in hun vensterbank zetten. Of neem plaats op de bank en luister een poosje naar de stilte. Zonder telefoon. Niks meer, niks minder. Je zult versteld staan van wat dat oplevert.•

Dit artikel verscheen eerder op LINDA. in augustus 2023