Koningin Máxima: ‘Gewoon zijn wie je bent. Dat is natuurlijk makkelijker gezegd dan ‘gevoeld’’

Hare Majesteit Koningin Máxima ontvangt ons op een zonnige ­ochtend op Paleis Huis ten Bosch. Het zeventiende-eeuwse pand in Den Haag is haar zogenoemde woonpaleis – lees: haar thuis – en dat is aan alles te zien. Het oogt warm en persoonlijk. Antieke stukken worden afgewisseld met moderne, zoals de indrukwekkende lichtsculptuur van het Amsterdamse ontwerpduo Studio Drift in de vestibule. Of de roomwitte geborduurde gordijnen in de eeuwenoude Chinese Zaal – een project waarbij 150 handwerkers en Koningin Máxima samen borduurden en elkaar ontmoetten, wat leidde tot nieuw erfgoed. Op diverse salontafels staan geurkaarsen en liggen boeken over de historische zalen. Enkele uren voor het interview is het Koninklijk Paar teruggekomen van een staatsbezoek aan Kenia. Drie dagen lang van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat waren er officiële ontvangsten, ontmoetingen en persmomenten. Na een hazenslaapje tijdens de terugvlucht gingen Koningin Máxima en haar team direct weer aan het werk. Toch oogt ze energiek. Vrolijk en vastberaden stapt ze door het paleis, stijlvol gekleed in een groen ensemble van modehuis Natan. “Ik heb iemand meegenomen”, zegt ze lachend als ze onze handen schudt en achter haar Prinses Amalia verschijnt. Na enkele woorden rap geklets in het Nederlands en Spaans, nemen moeder en dochter afscheid en gaan we aan de slag.

Nederlanders verbinden zou je de corebusiness van het Koninklijk Paar kunnen noemen. In 2002 krijgen zij het Oranje Fonds als nationaal huwelijkscadeau – een idee van het Paar zelf. Het Oranje Fonds zet zich in voor een samenleving waarin iedereen mee kan doen en niemand er alleen voor staat. Met dat eigen fonds reizen Koning Willem-Alexander en Koningin Máxima kriskras het land door: ze bezoeken bijvoorbeeld buurthuizen, sportprojecten, culturele centra en kookclubjes die het gevoel van ‘samen’ stimuleren. Ook projecten in het Caribisch deel van het Koninkrijk kunnen rekenen op Koninklijke aandacht. Projecten die eruit springen, winnen jaarlijks een Appeltje van Oranje, een beeldje ontworpen door Prinses Beatrix, én een geldbedrag. In 2022 lanceert Koningin Máxima de stichting MIND Us. Het idee daarvoor ontstaat na een zeer heftige gebeurtenis: in 2018 stapt haar zusje Inès na mentale problemen op 33-jarige leeftijd uit het leven. Koningin Máxima zet het immense verdriet dat ze ervaart om in actie. Met stichting MIND Us wil ze dat jongeren grip krijgen op hun mentale gezondheid, zich veerkrachtig ontwikkelen en hulp weten te vinden als dat nodig is. Ze wil het taboe rondom mentale problemen bij jongeren, waaronder eenzaamheid, doorbreken. En zo komt Koningin Máxima, zowel tijdens haar werk als privé, in aanraking met verschillende vormen van eenzaamheid en moedigt ze projecten aan die eenzaamheid proberen te bestrijden. Ze heeft notitieboekjes vol verhalen van ervaringsdeskundigen en experts. Vanuit haar werkkamer met palmenbehang deelt ze haar visie op de groei van het aantal eenzame Nederlanders. De positieve bevlogenheid waarmee Koningin Máxima vertelt, werkt aanstekelijk.

Majesteit, volgens cijfers van het Centrum Volksgezondheid, Zorg en Maatschappij van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu is het aantal eenzame mensen in Nederland de afgelopen jaren gegroeid. Hoeveel zorgen moeten we ons maken?
“Het is overduidelijk een issue waar we heel veel aandacht aan moeten besteden. Vanuit het Oranje Fonds doen we dat al heel lang en ook vanuit de overheid gebeurt het al, bijvoorbeeld door de lancering van de jaarlijkse Week tegen Eenzaamheid, enkele jaren geleden. Maar persoonlijk heb ik altijd moeite met het begrip ‘eenzaamheid’. Of ‘een project tegen eenzaamheid’. Ik spreek liever over ‘projecten voor ­verbinding’. Ik zou veel meer willen focussen op het gevoel dat we ­allemaal nodig zijn. Volgens mij zou de gedachte moeten zijn: ik ben nodig en andere mensen hebben mij ook nodig. Niet: ik ben zielig. Tijdens mijn werkbezoeken hoor ik vaak dat het gaat om gezien en gehoord worden, het gevoel krijgen dat je ertoe doet. Dat dragen we met het Oranje Fonds ook uit: jij doet ertoe! Daarop inzetten is de beste manier om eenzaamheid te bestrijden. ‘We hebben u nodig. Stap vooruit.’ Ik denk echt dat het daar om gaat.”
Er zijn vele initiatieven in het land waar mensen met gevoelens van eenzaamheid kunnen aankloppen. Uit onderzoek blijkt alleen dat een groot deel van de bevolking helemaal niet weet dat deze projecten bestaan. Vindt u dat pijnlijk?
“Nou, ergens vind ik het niet zo erg dat mensen niet weten wat er wordt gedaan tegen eenzaamheid. Ik zou liever willen dat mensen weten dat je bij veel organisaties iets voor een ander kunt doen. Dat studenten weten dat hun roeivereniging ook koffieochtenden organiseert in het verzorgingstehuis om de hoek. Dat er een fantastisch buurthuis is waar je naartoe kunt om ’s avonds een spelletje te spelen. Of dat je zelf even aanbelt bij je buurvrouw die het moeilijk heeft.
Iets doen voor een ander geeft zo veel terug. Het is vaak een kleine moeite om een groot verschil voor een ander te maken. We hoeven echt niet iets heel ingewikkelds te organiseren, gewoon naar elkaar omkijken. Ik zie het ook hier in de buurt van het paleis. Vrijwilligers die samenkomen om het Haagse Bos netjes te houden en tegelijkertijd een praatje met elkaar maken. Het kan heel simpel zijn. Vanuit het Oranje Fonds ondersteunen we allerlei initiatieven gericht op verbinding. We leunen vooral op vrijwilligers. Ik ben zó trots op ons fonds. We zijn klein begonnen en zitten inmiddels in alle haarvaten van de maatschappij, bereiken mensen in alle uithoeken van het land en het Caribisch deel van het Koninkrijk, van jong tot oud.”

Veel mensen associëren eenzaamheid met ouderen. Welke gezichten van eenzaamheid komt u tegen tijdens uw bezoeken?
“Eenzaamheid kan iedereen treffen. Echt iedereen. Twee groepen ­springen er wel uit. Enerzijds de ouderen en aan de andere kant juist de jongeren. Ouderen zijn vaker fysiek alleen. Ze hebben een fantastisch leven gehad, maar zitten in deze fase vaak alleen thuis. Hun ­echtgenoot of echtgenote – hun levenspartner – is overleden, vrienden vallen weg en kinderen wonen niet in de buurt. Dan is het even zoeken: hoe ­herdefinieer ik mij? En voor mensen die slecht ter been zijn, is dit zelfs nog lastiger. Voor ouderen is het soms moeilijk een reden te vinden om naar buiten te gaan. Maar juist een nieuw netwerk of een nieuwe hobby kan nieuwe levensvreugde opleveren en hun neerwaartse spiraal doorbreken. Toch moet ik zeggen dat dit zeker niet voor alle ouderen geldt. Ik ontmoet waanzinnig inspirerende senioren die overal aan meedoen, enorm daadkrachtig zijn en van alles oppakken. Zij zijn vaak de drijvende kracht achter het vrijwilligerswerk en betekenen zo veel voor anderen. Er is bijvoorbeeld het fantastisch initiatief van voorzorgcirkels. Dat zijn kleine netwerken van ouderen die elkaar helpen. Denk aan een groepje van tien ouderen, die geen vrienden van elkaar zijn maar wel uit dezelfde buurt komen en voor elkaar zorgen. Ze helpen met een klusje in huis, doen boodschappen voor elkaar als iemand ziek is, koken en eten samen en houden elkaar gewoon een beetje in de gaten. Maar ook de geweldige buurtrestaurants van Resto van Harte, waar mensen door het hele land samenkomen om met elkaar te eten. Hier komt alles samen; elkaar op een laagdrempelige plek ontmoeten, samen lekker koken en eten, genieten van het resultaat én je netwerk vergroten.”
Maar u geeft aan: eenzaamheid treft ook jongeren. Hierover zei u vorig jaar in uw toespraak bij de uitreiking van de Appeltjes van Oranje: ‘In een overvol café, bij een concert of samen met huisgenoten in een studentenhuis; ook dan kan het oorverdovend stil zijn.’
“Gelukkig gaat het met heel veel jongeren goed. Maar sommige jongeren zitten in een volle klas en voelen zich tóch alleen. Ze keren steeds meer in zichzelf, gaan minder praatjes maken met andere jongeren en zonderen zich steeds meer af. Over deze neerwaartse spiraal hoorde ik bijvoorbeeld tijdens bezoeken aan Join Us en Netwerk Nieuw Rotterdam, die eenzame jongeren samenbrengen. Een jonge vrouw vertelde mij tijdens een werkbezoek: ‘Ik kwam hier binnen en ik voelde me eindelijk niet gejudged. Al kwam ik de eerste keer bijna kruipend van angst de deur door. Ik vroeg me af wat mensen van me zouden denken, of ik iets ‘speciaals’ moest zijn of doen. Maar bij Join Us voelde ik: ik mag er zijn.’ Ik denk dat je als jongere moet ervaren dat je niet iets ‘speciaals’ hoeft te doen om er te mogen zijn. Je mag gewoon zijn wie je bent. Zonder oordeel. Dat is natuurlijk makkelijker gezegd dan ‘gevoeld’.

Jongeren die kampen met gevoelens van eenzaamheid, moeten echt weten: je bent niet alleen in dit gevoel. Je denkt misschien dat niemand je leuk vindt, maar dat ben je wel. Er zijn zo veel andere jongeren die hetzelfde voelen, alleen weten ze dat niet van elkaar. Dat is de verstikkende werking van het taboe. ​Wat ik zo fantastisch vind aan de eerdergenoemde initiatieven is dat jongeren spelenderwijs leren de ­conversatie aan te gaan. Vanuit een positieve insteek zeggen ze: ‘Luister, meer mensen voelen zich zoals jij je voelt. Hoe leren we jou om die anderen aan te spreken en te vragen: Hoe is het met jou?’ Jongeren vertelden mij dat ze door plekken als Netwerk Nieuw Rotterdam en Join Us beter in hun vel gaan zitten.”

Als je al onzeker en eenzaam bent, is het natuurlijk wel ontzettend eng om naar voren te stappen.
“Ja, dat is heel spannend, dat begrijp ik echt volledig. Het vraagt heel veel moed. Dus mijn boodschap is: raap al je moed bij elkaar! Vraag hoe het met iemand gaat, geef iemand een compliment. Als je iets ­vriendelijks doet of iets aardigs tegen een ander zegt, krijg je meestal ook vriendelijkheid terug. De volgende keer is dan al minder eng.”
Jongeren die voelen dat ze speciaal moeten zijn, dat doet me denken aan de perfecte levens van influencers op Instagram en TikTok.
“Ik vind het ingewikkeld om sociale media overal de schuld van te geven. Ik spreek ook jongeren die er steun vinden. Het sociale aspect, dat je online in contact komt met mensen, is de positieve kant ervan. We werken bij stichting MIND Us veel met influencers en moedigen hen aan online hun kwetsbare kanten te laten zien. Maar als zij hun kwetsbaarheid tonen, krijgen ze ook direct ongelofelijk veel dm’s terug. Jongeren schrijven bijvoorbeeld: ‘Jouw vlog is voor mij de reden om uit bed te komen.’ Dit kan voor een influencer soms een heel zware druk met zich meebrengen. We moeten niet vergeten dat veel influencers zélf ook nog een jongere zijn! Bij MIND Us trainen we deze influencers hoe om te gaan met zulke berichten. Maar ja, natuurlijk is het uiteindelijk wel heel makkelijk om je in sociale media te verliezen als je alleen bent. Je moet je telefoon opzij durven leggen om fysiek contact te maken.”
Dat is heel lastig, aangezien deze apps zo zijn ontwikkeld dat we onze telefoon eigenlijk niet weg kúnnen leggen.
“Ja, die algoritmes hè, die pakken je. Die pakken ons allemaal. Voor je het weet ben je uren op je telefoon bezig. Het vraagt heel veel ­doorzettingsvermogen en wilskracht om te zeggen: ik doe mijn ­telefoon uit en ga een gesprek in de echte wereld aan. Om dit te stimuleren, is er bijvoorbeeld The Offline Club. Zij organiseren middagen en avonden voor jongeren, waarbij iedereen z’n telefoon bij binnenkomst inlevert. Bezoekers kletsen, spelen spelletjes, lezen of eten met elkaar zónder telefoon. Al levert dit soms wel ontwenningsverschijnselen op. Het lijkt wel alsof we ‘dwang’ nodig hebben om onze telefoons weg te leggen. Terwijl, dit kun je ook gewoon met je vrienden thuis doen; niet de hele tijd op je scherm, maar een spelletje spelen met elkaar.”
De evenementen van The Offline Club zijn zo populair, dat ze vaak zijn uitverkocht.
“Ja, fantastisch! Ik hoop dat deze tijd een kantelpunt blijkt en dat jongeren zich weer steeds meer gaan realiseren dat fysiek contact noodzakelijk is.”
Eenzaamheid tegengaan zit ’m ook in het taboe doorbreken. Eerlijk en open durven zeggen dat je het moeilijk hebt. Na het overlijden van uw jongste zusje Inès nam u daarin het voortouw.
“Toen mijn zusje overleed, besloot ik eerlijk te delen dat zij zelf uit het leven is gestapt na jaren van mentale problemen. Het delen van mijn persoonlijke verhaal heeft veel losgemaakt. Ik heb duizenden brieven gekregen, bloemen, kaarten, noem maar op. Mensen schreven: ‘Mijn broer heeft ook suïcide gepleegd, maar ik heb het op mijn werk nooit durven zeggen’, zulke dingen. De brieven die ik ontving hebben mij enorm gesteund. Omdat ik wist dat ik niet alleen was. Ik zeg altijd: we kennen allemaal verdrietige momenten en dat verdriet mag er zijn. Als je je eenzaam of somber voelt, heb je soms het idee dat je de enige op de wereld bent. Maar zo is het niet.”

Tijdens uw werkbezoeken spreekt u vaak over de weerbaarheid van mensen: hoe we ervoor kunnen zorgen dat wijzelf én onze kinderen sterk genoeg zijn om tegenslag aan te kunnen.
“Het is onmogelijk dat het altijd op alle vlakken goed gaat in het leven. Soms gaat het in je vriendengroep even niet zo goed, maar heb je nog je familie om op terug te vallen. Soms gaat het met de studie niet lekker, maar is er een leuke hobby die fijne afleiding geeft. Je moet proberen om ervoor te zorgen dat er genoeg dingen zijn in je leven die jou op verschillende manieren kunnen voeden. Dat is voor mij weerbaarheid: zorgen voor verschillende aspecten waar je op kunt terugvallen. Ik benadruk ook bij mijn naasten hoe belangrijk dat is. Het belang van een verscheidenheid aan vrienden, hobby’s, interesses en schoolwerk. Niet voor niets zet ik mij ook in voor meer muziek- en kunsteducatie op scholen. Het ontwikkelen van talenten draagt bij aan de weerbaarheid van kinderen. Je hebt je muziek, je hebt je dans, je kunt schilderen. Het levert een gevoel van trots op. Dat maakt je een sterker persoon. Het houdt je in balans.”
Vorig jaar lanceerde u De Checkers: een online training waarmee ouders kunnen leren hoe je het beste in gesprek kunt gaan met een kind dat worstelt met mentale issues. U zei toen dat uw dochters u hadden geleerd om niet direct in de oplosmodus te schieten. Ze zeiden: ‘Mam, je hoeft even niks te doen, ik wil alleen dat je luistert.’
“De Checkers (de-checkers.nl, red.) is een geweldige tool. De training is praktisch en brengt mensen tot nieuwe inzichten. Ouders vertellen me wel dat het confronterend kan zijn. Ze ontdekken bijvoorbeeld dat, als hun kind zegt: ‘Ik voel mij buitengesloten’, ze het onbewust ­wegwuiven. Zo van: ‘Ah joh, hoe erg is het?’ Maar het is wél erg, want het kind ervaart het als erg. We moeten gevoelens van kinderen en jongeren serieus nemen en niet kleiner maken. Niet voorstellen om het, bij een conflict, voor het kind op te lossen – zoals ik zelf deed. Het is belangrijk dat kinderen het zélf oplossen. Ze willen op die momenten alleen een luisterend oor en de juiste vragen krijgen, zodat ze zelf tot een inzicht kunnen komen. Dit helpt om weerbaar op te groeien.”
Bij een werkbezoek vraagt u graag voor u vertrekt: ‘Hoe gaan we het concreet maken?’ Die vraag stel ik vandaag graag aan u. Hoe kunnen we eenzaamheid concreet aanpakken?
“De absolute nummer één is het taboe doorbreken. Praten én luisteren. Het is oké als je je soms eenzaam voelt, dat is heel normaal. En omkijken naar anderen, luisteren zonder oordeel. Net wat vaker hulp aanbieden als je vermoedt dat mensen eenzaam zijn. Dat doe ik zelf ook. We zullen in gesprekken meer toenadering tot elkaar moeten zoeken. We moeten het met z’n allen doen, nooit met een wijzend vingertje naar elkaar. Heel veel mensen in onze omgeving ervaren moeilijke periodes, we moeten elkaar vasthouden en elkaar hier doorheen helpen. Kortom, laten we praten én luisteren; dan zijn we al een heel eind op weg.”•