Vera van Zelm: ‘De strijd om al die inhoudsloze views heeft ons beïnvloed. We zijn bozer, eenzamer en ­gepolariseerder’

2025 WAS HET JAAR DAT IK VOOR HET EERST EEN THERAPEUTISCHE VRAAG STELDE AAN EEN ROBOT. Ik had net een knipbeurt uitgezeten, waarbij het knippen van de schaar het ­enige ­achtergrondgeluid was geweest. De kapper had het gesprek opgegeven, nadat ik geen antwoord had ­geweten op ‘Hoe was je weekend?’ Ik vroeg me al langer af waarom gewone kletspraatjes over vakanties of tuinen me altijd zo tot waanzin drijven, dus ik typte aan ChatGPT: “Waarom kan ik niet gewoon smalltalken?”
Ik kreeg een bizar goed antwoord. Hij legde uit dat het voor mij lastig is om te praten over koetjes en kalfjes, omdat ‘dit niet genoeg intellectuele stimulans biedt’. Ik was erg tevreden: daarom kan ik het nooit over het weer en warmtepompen hebben: ik ben gewoon te slim. Wat een supertherapeut. Wat heb ik al die jaren bij een menselijke gedaan? ChatGPT was het met me eens: ‘Wat mooi dat je zo met jezelf bezig bent.’ Toen begon ik enigszins te twijfelen. Want is dat wel zo mooi? ‘Scherpe vraag! Wil je daar wat dieper op ingaan?’ vroeg-ie.
Mijn eerdere therapeuten, reallife-mensen met een doos tissues en een kraakstoel, gaven me helemaal niet altijd complimenten. Die probeerden me in zo min mogelijk sessies zo goed mogelijk te helpen. Maar ChatGPT? Die wilde juist meer tijd aan me besteden.
Dat is ook niet gek. Zijn verdienmodel is niet mijn welzijn, maar mijn aandacht. Of ik daar baat bij heb? Doet er niet toe. Of de antwoorden kloppen? Ook niet. Het enige doel: mij laten blijven. En terug laten komen.

Dit geldt voor elk digitaal platform: Meta, X, TikTok. Met de komst van OpenAI is de strijd om onze aandacht alleen maar heftiger geworden. Er gaan inmiddels filmpjes rond van aardbeien van glas die doormidden gekliefd worden met een samoeraizwaard, van Stalin die uit een NS-trein stapt. En of onze blik blijft hangen bij een video van een puppy met een kind, of omdat je geshockeerd bent door een nazi-meme: irrelevant, want aandacht is aandacht. Of het ons gelukkiger maakt? Boeien.
De strijd om de inhoudsloze views heeft ons ook offline al beïnvloed. We zijn bozer, eenzamer en ­gepolariseerder. Wij geloven inmiddels ook dat alles wat aandacht genereert, van waarde is. Onze collectieve waan wordt steeds groter en we worden steeds een stapje gekker.
Maar in therapie zeggen ze: bewustwording is de eerste stap naar verandering. Onze aandacht is nu blijkbaar zo veel waard, dat erom gevochten wordt. En het is dus aan mij (en jou) om die heel bewust in te gaan zetten.
Dat betekent helaas ook dat ik zelf zal moeten uitzoeken waarom een gesprek over warmtepompen mij het gevoel geeft dat ik nog liever de sokken van mijn buurman opeet, dan een seconde langer in dat gesprek te blijven. Maar ik zal een poging wagen. Want misschien ben ik wel helemaal niet te slim voor smalltalk, maar gewoon te veel online.•