Je neemt het jezelf elke maand weer voor: deze keer ga je écht sparen. Maar ergens tussen ‘ik kijk alleen even op Vinted’ en ‘ik verdien dit gewoon’ is je geld alweer verdwenen. Geld sparen klinkt simpel in theorie, maar in real life voelt het vaak als iets dat steeds opnieuw mislukt.
We spraken met financieel psycholoog Anne Abbenes, expert in geldgedrag. Zij onderzoekt hoe ons brein en onze emoties onze financiële keuzes beïnvloeden en deelt slimme tips voor je portemonnee.
Hoe komt het dat geld uitgeven zo makkelijk is, en sparen juist zo lastig? En belangrijker: hoe doorbreek je dat patroon zonder jezelf alles te verbieden? We willen allemaal zo graag sparen voor die droomvakantie of mooie jurk, maar in de praktijk moeten we het geld vaak last minute bij elkaar sprokkelen. Consistent sparen zou dan zo erg helpen, maar sparen voelt vaak lastig omdat je brein fan is van directe beloning.
Anne legt uit: “Ons brein is gericht op overleven en directe beloning. In die oude ‘oerstand’ was het belangrijk om nú te gebruiken wat er is, in plaats van iets opzij te zetten voor later, waardoor uitgeven van nature sterker voelt dan sparen. Daardoor wint uitgeven vaak van sparen, vooral bij ‘even snel iets kleins’, dat uiteindelijk alles bij elkaar optelt.”
Daarnaast speelt emotie een grote rol: mensen geven geld uit om zichzelf te belonen, te troosten of verveling te doorbreken. Ook het idee ‘ik verdien dit wel’ kennen we allemaal. Dat kan uitgeven makkelijker maken. Sparen geeft niet meteen dat fijne beloningsgevoel, en dat maakt het minder aantrekkelijk zonder een concreet doel.
Ook jezelf alles ontzeggen werkt juist averechts: als je te streng bent, ga je op een gegeven moment juist meer impulsief uitgeven: na een periode van streng diëten, grijp je vaak alsnog naar chips of chocolade. Met geld werkt dat precies hetzelfde. Daarnaast speelt het óók nog mee dat geldzaken regelen vaak geen gewoonte is die we van huis uit echt leren bespreken of plannen, waardoor sparen minder vanzelfsprekend voelt dan het misschien wel hoort te zijn.
Volgens Anne ontbreekt overzicht in geldzaken vaak niet omdat mensen het niet willen, maar omdat het allemaal automatisch gebeurt. Je ziet niet echt wat er precies binnenkomt en uitgaat, waardoor geld ‘verdwijnt’ zonder dat je het echt doorhebt. Vooral kleine, dagelijkse uitgaven doen we met telefoon of smartwatch waardoor we niet het ongemakkelijke gevoel krijgen dat we geld ‘kwijtraken’. Hierdoor missen we ‘betaalpijn’ die je wél voelt als je bijvoorbeeld contant geld uitgeeft. En dat terwijl juist de kleine aankopen het verschil kunnen maken. Zoals we al eerder schreven, levert het je zelfs een ticket naar Bali op als je de dagelijkse koffietjes buiten de deur skipt, wow.
Maar ook vaste lasten en abonnementen zijn vaak totáál niet on top of mind waardoor je daar niet zo snel kritisch op bent. Anne legt uit dat we eerder denken in losse momenten van uitgaven dan in het totaalplaatje. Daardoor voelt het alsof sparen lastig is, terwijl het probleem vaak zit in het ontbreken van overzicht en bewust inzicht in je geldstromen.
Na het overzicht, next step: doen. Anne raadt aan om sparen klein en haalbaar te maken, zodat het past binnen je leven in plaats van voelt als beperking. “Begin met een uitgavenplan in plaats van een budget”, vertelt ze, omdat het woord budget, net als het woord dieet, vaak een gevoel van tekort en beperking oproept, terwijl een uitgavenplan juist uitgaat van wat er wél mogelijk en belangrijk is. Dat werkt positiever op je brein en daardoor maakt dit het makkelijker te sparen.
Een belangrijke praktische stap is om geld direct na je inkomen apart te zetten, zodat je niet spaart van wat je overhoudt, maar vanaf het begin bewust reserveert. Automatiseren helpt daar wel bij, omdat je dan minder afhankelijk bent van wilskracht of impulsieve keuzes. Tot slot benadrukt Anne dat sparen makkelijker wordt als je er een concreet doel aan koppelt, zodat het niet abstract voelt, maar iets waar je naartoe werkt en waarvoor je gemotiveerd blijft.
Hierbij een stappenplan om makkelijker te beginnen met geld sparen:
We denken vaak dat impulsaankopen slecht zijn, maar dat klopt niet helemaal. Volgens Anne werkt dat zelfs averechts. In plaats van alles te schrappen, is het belangrijk om in je uitgavenplan bewust ruimte te reserveren voor leuke uitgaven en ook impulsaankopen. Want wie wil die ruimte nou niet?
Als je jezelf namelijk alles ontzegt, ontstaat er volgens haar een soort schaarste-gevoel in je brein. Alles wat niet mag, wordt juist aantrekkelijker, waardoor je er uiteindelijk sneller en onbewuster in doorschiet. Het lijkt dan alsof je ‘goed bezig’ bent met besparen, maar op de lange termijn werkt het vaak precies andersom en ga je juist alleen maar impulsiever uitgeven.
Door die ruimte vooraf te reserveren, maak je leuke dingen kopen onderdeel van je normale geldplan in plaats van iets dat je stiekem of met schuldgevoel doet. Je weet dan: dit mag ik uitgeven, dit is mijn ‘lekker uitgeven’-geld. Dat zorgt ervoor dat je bewuster kiest, er ook echt van kunt genieten en dat sparen beter vol te houden wordt, omdat het niet voelt als continu iets moeten laten.
Volgens Anne is sparen geen eenmalige beslissing die je goed of fout doet, maar een gewoonte die je stap voor stap opbouwt. Natuurlijk kan het zijn dat je een keer tóch al je geld uitgeeft, dit is normaal en zegt niet dat je faalt, maar dat je nog bezig bent met het aanleren van nieuw gedrag.
Dit sluit aan bij inzichten uit de gedragspsychologie, zoals het habit loop-model van Charles Duhigg, waarin gedrag ontstaat door herhaling in plaats van wilskracht. Ook onderzoek in de financiële psychologie naar verandering in geldgedrag laat zien dat kleine, haalbare stappen effectiever zijn dan grote drastische veranderingen, omdat die beter vol te houden zijn op de lange termijn.
Volgens Anne gaat sparen uiteindelijk niet om minder mogen, maar om bewuster kiezen. Door inzicht te krijgen in je geld, een uitgavenplan te maken en ruimte te laten voor leuke dingen, ontstaat er juist meer grip in plaats van beperking.
Sparen wordt daarmee geen streng systeem, maar een gewoonte die je helpt om keuzes te maken die bij je leven passen. Je hoeft niet minder te leven, zegt ze, maar wel duidelijker te weten waar je geld naartoe gaat en wat je belangrijk vindt. Zo geeft sparen niet alleen rust, maar ook vrijheid: je ziet je doel dichterbij komen en geniet onderweg al van de voorpret, want dat is wat we willen.
Heb je echt één beste vriendin nodig? Dit zegt psycholoog Sabine Klaver
