Prijswinnende documentairemaker Qian van Binsbergen heeft een nieuwe docu: De Witte Man. Hierin richt zij de camera op een groep die doorgaans als de maatschappelijke norm wordt beschouwd: witte mannen. Want waar vrouwen en mensen van kleur jarenlang onderwerp zijn van documentaires en maatschappelijke onderzoeken, draait ze de rollen nu om.
Wat gebeurt er als degene die lange tijd als ‘neutraal’ werd gezien ineens zelf onder de loep wordt genomen?
Het idee voor de driedelige documentaire De Witte Man ontstond niet van de ene op de andere dag. Qian merkte de afgelopen vijf jaar dat er iets begon te verschuiven. “Ik hoorde steeds vaker: ‘Wij mogen ook niks meer zeggen’. Maar tegelijkertijd zag ik bijvoorbeeld dat Marco Borsato weer muziek maakte na beschuldigingen van seksueel grensoverschrijdend gedrag en Marc Overmars na zijn dickpic-schandaal opnieuw in de voetbalwereld aan de slag ging. Toen dacht ik: volgens mij gaat het er niet om dat witte mannen ineens niets meer mogen. Mannen die wit zijn en een dominante positie hebben, worden alleen voor het eerst vaker verantwoordelijk gehouden voor wat ze doen en zeggen.”
Om die verandering uit te leggen, gebruikte ze de metafoor van een vis in een vijver. Wie altijd in dezelfde vijver heeft gezwommen, merkt op een gegeven moment niet meer dat er water om hem heen zit. Totdat er steentjes in worden gegooid. “Dan voel je ineens dat het water beweegt. Mensen worden tegengesproken en dat vinden ze soms moeilijk.”
Daarmee wil Qian niet zeggen dat iedere witte man persoonlijk verantwoordelijk is voor de maatschappelijke positie die hij inneemt. Ook mannen groeien op binnen het systeem waarin bepaalde verwachtingen bestaan over mannelijkheid en macht. “Ze worden door hun vaders en andere mannen op een bepaalde manier opgevoed. Maar wat je nu ziet, is dat er meer mensen én makers van kleur zijn die zeggen: waarom vinden we deze gang van zaken eigenlijk normaal?”
Melisse (26) is geadopteerd uit China: 'Ik wist zelf niet dat adoptie een trauma was'
Dat verklaart meteen wat Qian bedoelt wanneer ze het over ‘de witte man’ heeft. De titel gaat niet over iedere individuele witte man, maar over de maatschappelijke positie die wit en man-zijn lange tijd heeft ingenomen. “Het gaat mij om een machtssysteem dat witheid en man-zijn viert en in stand houdt.”
Tekst loopt door onder het beeld. 
Juist haar eigen positie als vrouwelijke maker van kleur maakte haar nieuwsgierig naar de vanzelfsprekendheid van de positie van witte mannen. “Ik word vaak gereduceerd tot mijn ervaring of biografie.” Haar eerdere documentaire Afhaalchinees, over transraciale adoptie uit China, werd bijvoorbeeld automatisch gekoppeld aan haar eigen achtergrond. “Terwijl mijn werkwijze bij deze serie niet anders was. Alleen richt ik mijn camera nu niet op een gemarginaliseerde groep, maar op de norm.”
Daar zit een belangrijke tegenstelling: een Chinese vrouwelijke documentairemaker wordt al snel gezien als iemand met een specifiek, ‘gekleurd’ perspectief. Wit en man-zijn wordt veel minder snel als identiteit benoemd. “Het wordt als neutraler gezien. Daarom zie je ook dat mensen die aan de norm voldoen bij praatprogramma’s aanschuiven en over allerlei onderwerpen praten die geen betrekking op hen hebben, zonder dat hun identiteit daarbij steeds wordt benoemd. Deze serie gaat dus ook over de vraag: wie mag wat zeggen?”
Maar als de witte man lange tijd de norm is geweest, wat gebeurt er dan wanneer die positie verandert? In de documentaire kijkt Qian onder meer naar diversiteitsbeleid en de vraag of witte mannen daar tegenwoordig nadeel van kunnen ondervinden. Dat het soms zo kan voelen, begrijpt ze. “Als je altijd vrij door de vijver hebt kunnen zwemmen en er komen ineens mensen die zeggen dat ze daar ook willen zwemmen, kan ik me voorstellen dat dat gek voelt. Maar het gaat niet over een overname, het gaat om gelijkheid. Als je altijd een dominante positie hebt gehad, kan het delen van die ruimte voelen alsof er iets van je wordt afgepakt.”
Met andere woorden: er wordt niet gevraagd om de witte man volledig uit de vijver te halen. De ruimte die lange tijd vanzelfsprekend tot zijn beschikking stond, moet alleen met meer mensen worden gedeeld. Qian ziet in haar eigen werk hoe hardnekkig zulke vanzelfsprekendheden kunnen zijn. “Op een set word ik lang niet altijd meteen als regisseur aangezien. Dan worden regievragen aan mijn witte cameraman gesteld en hij stuurt ze door naar mij. Dat bedoel ik met bewustwording. Het systeem werkt bij heel veel mensen zo door, zonder dat mensen het doorhebben of het systeem ooit bevragen.”
Maak jij je schuldig aan micro-agressies? 'Ik zie geen kleur' is daar een goed voorbeeld van
Vanuit die gedachte behandelt De Witte Man uiteenlopende onderwerpen als racisme, de manosphere, de loonkloof, femicide en de veiligheid van vrouwen. Op het eerste gezicht brede thema’s, maar volgens Qian hebben ze één ding gemeen: meestal wordt gekeken naar de groep die erdoor geraakt wordt, in plaats van naar de dominante groep en de rol die maatschappelijke machtsverhoudingen daarin spelen. “Bij feminisme hebben we het altijd over vrouwen en wat zij moeten doen. Wij dachten: laten we de man eens in het daglicht zetten. We kijken altijd naar iedereen behalve de witte man.”
Tijdens het maken werd ze zich ook bewust van haar eigen aannames, maar sommige reacties van mannen verbaasden haar. “Ik kan me voorstellen dat racisme moeilijk te doorleven is als je het zelf niet ervaart. Maar van de manier waarop er naar seksisme en de veiligheid van vrouwen werd gekeken, schrok ik echt. Alle mannen hebben toch vrouwen in hun leven? Toch wordt er nog steeds over incidenten gesproken, terwijl het wat mij betreft om een veel groter, structureel probleem gaat.”
Tekst loopt door onder het beeld.
Voor Qian laat dat zien waarom het belangrijk is om niet alleen te vragen wat vrouwen meemaken, maar ook welke ideeën en welk systeem daarachter zitten. “Het is ironisch dat een man die in een machtspositie zit soms bepaalt wat seksisme of racisme voor anderen is, terwijl hij daar zelf geen persoonlijke ervaring mee heeft.”
Toch maakte Qian de serie opvallend genoeg niet met als belangrijkste doel witte mannen van haar visie te overtuigen. “Ik maak hem niet voor mannen die wit zijn. Ze zijn welkom om te kijken, maar ik maak hem vooral voor mensen die niet wit of geen man zijn. Ik probeer hen woorden en taal te geven om die machtsverhoudingen en het systeem te benoemen.”
Dat haar titel, De Witte Man, kritiek oproept, verbaast haar niet. “Ik was niet naïef toen ik deze serie bij Omroep ZWART pitchte. Wat me opviel, waren de comments op social media nadat de trailer werd gedeeld. Als Chinese vrouw maak ik een documentaire over witte mannen, maar vervolgens wordt er online meteen naar zwarte mannen gewezen. Zo vreemd. Wat is die obsessie met zwarte mensen toch? Het gaat hier helemaal niet over hen. Het gaat over het systeem dat witheid en man-zijn dominant houdt. Dus over de witte man.”
Ondanks de kritiek laat ze zich niet het zwijgen opleggen. “Er is in mijn leven al veel van mij afgepakt. Ik ben op mijn achttiende seksueel misbruikt en verkracht. Er is weinig wat dit machtssysteem nog van mij kan afpakken, en mijn stem weiger ik af te staan.”
Of de positie van de witte man er over tien jaar anders uitziet, durft Qian niet te voorspellen. Maatschappelijke verandering blijkt immers zelden definitief. “Een collega van mij, een old school feminist, zei: ‘Wij dachten vroeger ook dat we het systeem zouden ontmantelen.’ Na Black Lives Matter dacht ik ook even dat we in een golden age of wokeness zaten en racisme misschien écht gingen oplossen.”
Toch weigert ze de hoop op verandering los te laten. “We moeten steentjes in die vijver blijven gooien en hopen dat er iets gebeurt. Ik hoef het systeem of de positie van de witte man niet over te nemen. Ik wil dezelfde ruimte krijgen. Maar als jij alle ruimte hebt, betekent gelijkheid soms dat je ergens iets moet inleveren.” Kortom: ze wil niet één groep uit de vijver jagen, maar zichtbaar maken voor wie het al die tijd vanzelfsprekend was om erin te kunnen zwemmen.
De driedelige docuserie ‘De Witte Man’ kijk je vanaf 28 augustus op NPO 3 of NPO Start.
Onschuldige voorkeur of racisme: Kelly-Qian van Binsbergen onderzoekt het in docureeks 'Sexotisch'
Misha is freelance online redacteur bij LINDA.meiden. Ze is geboren en getogen in Rotterdam, maar verhuisde negen jaar geleden naar Amsterdam. Ze heeft een haat-liefderelatie met haar roze iPhone, die ze regelmatig verruilt voor haar e-reader. Haar favoriete genre? Romance.
