Opgroeien zonder ouders, zonder veiligheid en vaak ook zonder eten: voor Kawsa (24) was het de realiteit in Somalië. Op achtjarige leeftijd vlucht ze naar Nederland, waar ze niet alleen een nieuw land leert kennen, maar ook haar eigen moeder. “Ik wist niet eens wie zij was.”
“Ik kwam hier en dacht: waar ben ik? En wie is deze vrouw die zegt dat ze mijn moeder is?”
“Het is inmiddels al zestien jaar geleden dat ik naar Nederland ben gekomen, een wereld van verschil met hoe mijn leven was in Somalië. Ik had daar eigenlijk niks, ik groeide op tussen schapen en geiten. Ik woonde bij mijn oma in huis, maar ik werd niet opgevoed: ik was niet zindelijk en zwaar ondervoed”, vertelt Kawsa.
De situatie in Somalië wordt al sinds de jaren ’90 gekenmerkt door oorlog en politieke chaos. Door geweld van terreurgroepen, droogte en overstromingen is het er voor veel mensen onveilig en onzeker. Miljoenen mensen zijn afhankelijk van hulp en voor kinderen betekent dat vaak opgroeien met honger, weinig zorg en zonder een stabiele basis.
Haar moeder vluchtte naar Nederland en kreeg asiel, daarop volgde gezinshereniging (de procedure waarmee vluchtelingen met een asielvergunning hun minderjarige kinderen kunnen laten overkomen, red.) Kawsa en haar moeder hadden elkaar een aantal keer gezien in Somalië, maar ze groeide niet met haar op. “Ik was altijd bezig geweest met overleven. Toen ik hier kwam dacht ik: waar ben ik? En wie is deze vrouw die zegt dat ze mijn moeder is? Ik wist niet eens wie zij was. Ik was altijd te jong geweest om haar gezicht te onthouden. Dat was dan ook vreemd, maar ik was allang blij dat ik me veilig voelde.”
De eerste periode na haar komst hier bracht ze door in een asielzoekerscentrum. “Een azc wordt vaak slecht belicht in het nieuws, maar voor mij was het de eerste plek ooit waar mensen lief voor me waren. Ik heb er dus een heel ander gevoel en beeld bij. Begeleiders en docenten; er waren mensen die naar je omkijken. Dat kende ik niet.”
Dat haar jeugd niet helemaal normaal was geweest, besefte ze dan ook pas toen ze hier in een andere situatie kwam. “Ik was bij alles heel verbaasd en een beetje in de war. Constant vroeg ik me af waar ik terecht was gekomen en het ging lichamelijk niet zo goed met me omdat ik ondervoed was. Toen ik in het centrum op mijn eerste dag een broodje jam met boter kreeg, was ik ontzettend gelukkig. Mijn moeder vertelde me dat ik niet bang hoefde te zijn dat het afgepakt zou worden en het kon eten zonder me te verstoppen.”
Melisse (26) is geadopteerd uit China: 'Ik wist zelf niet dat adoptie een trauma was'
Toen ze uiteindelijk met haar gezin in een klein Brabants dorp terechtkwam, ging Kawsa naar een reguliere basisschool. Ze werd in groep 6 geplaatst, terwijl ze nog geen Nederlands sprak en ook niet kon lezen of schrijven. “Ik heb nooit echt kind kunnen zijn, maar nu kreeg ik de kans om de simpele dingen te doen die elk kind in Nederland doet. Ik moest wel alles nog leren. Taal, omgaan met mensen, eigenlijk alles.”
Toch haalde ze snel in. “Ik vond lezen leuk, dus zodra ik de letters kende, ging ik zoveel mogelijk lezen. Ik was heel gemotiveerd om het allemaal zo goed mogelijk te doen.” Dat wierp zijn vruchten af: ze scoorde havo/vwo op de Cito-toets. Maar dat advies kreeg ze niet. “Mijn leerkracht zei dat ze het niet met me aandurfde. Door mijn migratieachtergrond en omdat mijn moeder me niet kon helpen met huiswerk. Daar dacht ik toentertijd niet verder over na, maar nu voelt het wel als oneerlijk. Tuurlijk was het een combinatie van factoren, maar als je ouder wordt, besef je dat daar ook iets van etnisch profileren in zit.”
Ze ging naar het vmbo. “Ik was best gedemotiveerd, omdat ik daar niet op mijn plek zat. Ik had een aantal jaar heel erg mijn best gedaan om zoveel mogelijk te leren en eigenlijk ook in te halen.” Nu rondt ze haar hbo mondzorgkunde af. “Ik had liever niet de omweg gemaakt die me een beetje werd opgelegd. Maar ik was wel vastberaden om door te zetten; van de 500 aanmeldingen voor mijn opleiding werden er maar 72 toegelaten. Dat dat me gelukt is, ben ik wel trots op.”
Hoewel Kawsa zich volledig heeft geïntegreerd, merkt ze nog steeds dat ze anders wordt gezien. “Ik hoor vaak van mensen: wat spreek je goed Nederlands. Dan denk ik: ja, ik woon hier ook al zeventien jaar. Dat is toch vervelend, omdat het gezegd wordt op basis van mijn uiterlijk. Voor mij is het niet meer dan logisch dat ik na al die jaren de taal goed spreek.”
Soms gaat het verder dan dat. “Ik heb jaren bij de Kruidvat gewerkt en liep vaak na mijn shift met een collega naar de bushalte. Onderweg liet mijn collega een mesje vallen van werk, waar we dozen mee openmaken. Twee mannen achter ons begonnen te lachen en zeiden: zie je wel, dat stereotyperende klopt, buitenlanders hebben wapens bij zich. Ze keken mij aan. Terwijl het mesje niet eens van mij was. Maar ze gingen er vanuit omdat mijn collega een witte huidskleur heeft en ik niet. Dat soort dingen gebeuren vaker. Je voelt je dan toch anders.”
Wat haar misschien nog het meest raakt, is hoe er over vluchtelingen wordt gesproken. “Het is bijna altijd negatief. Als er iets fout gaat, zie je meteen in de kop staan wat voor nationaliteit iemand heeft. Maar als het goed gaat, hoor je er niets over.”
Ze snapt dat negatieve verhalen aandacht trekken, maar vindt het een vertekend beeld geven. “Er zijn zoveel mensen die hier komen en hun best doen, die iets opbouwen. Maar dat is geen nieuws. Ik vind het dapper dat mijn moeder hiernaartoe durfde te komen en ik ben dankbaar om veilig op te groeien, maar het is niet alsof ik er zelf voor gekozen heb. Wel heb ik altijd mijn uiterste best gedaan om wat van mijn leven te maken. Dat soort verhalen hoor je niet zo vaak.”
In 2016 kreeg Kawsa een Nederlands paspoort. “Op papier ben ik Nederlands. Maar ik heb geen blond haar en blauwe ogen, dus mensen zullen dat niet snel zo zien. Dat zorgt er ook een beetje voor dat ik me niet helemaal honderd procent Nederlands voel, tegelijkertijd voel ik me ook niet volledig Somalisch. Ik spreek de taal nauwelijks nog, alleen met mijn moeder.”
“Ik ben bijna afgestudeerd en werk al drie dagen in de week als mondhygiënist. Ik heb altijd geleerd om door te gaan, ook als het soms niet helemaal eerlijk voelt. Ik kijk dan ook met trots terug op het pad dat ik heb bewandeld, en dat van mijn moeder natuurlijk. Ik besef de laatste jaren steeds meer dat zij alles achtergelaten heeft om ons een betere toekomst te geven. Dat maakt ook dat ik het mooiste en beste leven voor mezelf wil creëren. Ik denk dat mensen soms vergeten dat achter het woord ‘vluchteling’ of ‘asielzoeker’ gewoon een persoon zit. Met een verhaal en met dromen. Net als iedereen.”
Zahra (23) werd gedupeerd door toeslagenschandaal: 'Ik zal de rest van mijn leven nadenken over elke transactie'
