Talloze Nederlandse vrouwen vertrokken in de jaren vijftig en zestig met vermoeidheidsklachten naar speciale rusthuizen. Zo ook de moeder van schrijver en onderzoeker Suzanna Jansen (61). “Als een vrouw iets mankeerde wat men niet helemaal snapte, dan zat het tussen de oren. En dat automatisme bestaat nu nog steeds.”
Met een nieuw essay voor de Maand van de Geschiedenis zet Jansen een eerste stap om deze verzwegen geschiedenis vast te leggen.
Het is niet de eerste keer dat Jansen in haar werk het persoonlijke met het maatschappelijke verbindt. In Het pauperparadijs (2008) traceerde ze hoe haar familiegeschiedenis innig verbonden is met de Nederlandse heropvoedcampagnes van de negentiende en twintigste eeuw. Vanuit het perspectief van haar moeder, oudere zus én zichzelf liet ze in De omwenteling (2022) zien hoe vrouwen zich vanuit een ondergeschikte positie naar meer vrijheid vochten. Dit boek bevatte al een hoofdstuk over haar moeders verblijf in Rust- en Herstellingsoord Sonnehaert, in de bossen van Zeist.
Het gebeurde in 1963, een jaar voordat Jansen geboren werd. Haar vier oudere zussen waren veertien, dertien, twaalf en zes. Betsy had het geprobeerd: een goede huismoeder zijn en daar gelukkig van worden. Maar dat laatste lukte niet. Als de kinderen op school waren, lag ze op bed. Tot ze op haar veertigste brak. ‘Overspannenheid’, concludeerde de huisarts. Om bij te komen, werd ze naar Zeist gestuurd. Jaren later, toen ze al aan het emanciperen was, zou ze tegen Jansen zeggen dat ze ‘gewoon niet genoeg had aan het huisvrouwenleven’.
Haar moeders verhaal riep destijds veel herinneringen en emoties op, wat Jansen aanspoorde om meer onderzoek naar rusthuizen te doen. “Altijd als ik dit verhaal ergens noemde, ook los van het boek, kwamen er mensen naar me toe die zeiden: ‘Mijn moeder was ook overspannen'”, vertelt Jansen. “En dat deden ze dan altijd met net wel, of net geen tranen in de ogen. Daardoor wist ik: dit zijn niet een paar losse, individuele verhalen. Dit zegt iets over hoe we als samenleving omgingen met vrouwen en hun gezondheid.”
Lange tijd werden weeskinderen in Nederland geveild aan de laagste bieder: 'Ik dacht: lees ik dit nu goed?'
Wie als vrouw in de jaren vijftig en zestig trouwde, werd huisvrouw. Dat was je bestemming, een rol waar je gelukkig van zou moeten worden. Die weinig rekbare rol paste alleen niet bij iedereen, en dat had consequenties. Sommige vrouwen vertrokken in die periode naar rusthuizen om aan te sterken van iets dat ook wel ‘huisvrouwenvermoeidheid’ werd genoemd.
Omdat deze geschiedenis nauwelijks is vastgelegd, is niet bekend om hoeveel vrouwen het ging of wat er precies met hen aan de hand was. Jansens essay Project RUST is een eerste aanzet tot onderzoek en een oproep om meer verhalen uit deze tijd te verzamelen. In samenwerking met de Maand van de Geschiedenis en Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis, vraagt ze iedereen die in de jaren vijftig en zestig met rusthuizen te maken heeft gehad, hun verhaal te delen. Daar is haast bij, want de kinderen van toen hebben vaak al de pensioengerechtigde leeftijd bereikt.
Vroeger werd hier niet over gesproken, zegt Jansen. Bij haar thuis ook niet: ze wist van het rusthuis af, maar dat was het ook wel. “Het was in die tijd al niet gewoon om te praten over gevoelens, en zeker niet over dit. Je wist dat je moeder het verschrikkelijk vond dat ze was uitgevallen, dat ze zich schuldig voelde. Voor de kinderen was zo’n verblijf in een rusthuis een dieptepunt in een tijd waarin hun moeder al maanden of jaren niet praktisch of emotioneel beschikbaar was.”
Terug naar het aanrecht: het gaat vaak over tradwives, maar gaan we écht terug naar een ouderwetse rolverdeling?
Zonder de apparatuur van nu – en toegang tot voorbehoedsmiddelen – was het werk van de huisvrouw zwaar. Terwijl de man meestal 48 uur per week buitenshuis werkte, was zij voor haar (grote) gezin aan huis gekluisterd. Maar dat was niet de enige reden dat het zwaar was. “Vrouwen hadden geen keuze. Er werd van hen verwacht dat ze dit leven zouden ambiëren: dat ze het leuk zouden vinden en dat ze er goed in zouden zijn. Maar sommige vrouwen stikten in het huisvrouwenbestaan en het isolement waar ze thuis in zaten.”
Na 1945 was het ook nog moeders taak om haar gezin van de oorlogsschade te laten herstellen. Het idee was: als het gezin herstelt, doet het land dat ook. Iedereen moest elkaar helpen, maar de moeder was ‘de steunpilaar’ waar man en kinderen op konden rusten. Jansen: “De huisvrouw was het fundament onder het gezin én de samenleving. Als zij wegviel, functioneerde het gezin niet. Wat je hoort, is dat jonge meiden van dertien of veertien jaar oud thuisgehouden werden om haar taken over te nemen. Daar zijn zelfs meisjesboeken over geschreven. Soms werd er, zoals bij ons, ook een gezinsverzorgster aangesteld om te helpen.”
Wanneer vrouwen bezweken onder uiteenlopende vermoeidheidsklachten, was het thuis lastig herstellen. Daarom ontstonden er speciale rusthuizen en herstellingsoorden. Tijdens een verblijf lag de nadruk op slapen, wandelen en veel melk drinken. “In de informatie die ik tot nu toe ben tegengekomen, was de oplossing heel simpel: je bent moe, dus je moet uitrusten. Meer dan dat was het niet, er werd niet verder gekeken. Niet naar wat er echt met deze vrouwen aan de hand was, of wat hun thuissituatie was. Daarom werd het probleem ook niet opgelost. Ik heb gehoord over vrouwen die van rusthuis naar psychiatrisch ziekenhuis gingen en weer terug, omdat er maar geen echte oplossing kwam.”
Drie vrouwen uit de lokale politiek over haatberichten en dreigementen: 'Ineens voelde ik me heel klein en eenzaam'
In de informatie die Jansen tot dusver heeft gevonden, lijkt het herstel vaak niet echt gericht te zijn op het welzijn van de vrouwen zelf. Ze moesten vooral weer functioneren, zodat het gezin weer kon draaien. Jansen verwijst naar Sientje, een vrouw die drie kinderen en haar man verloor. Ze kwam drie keer in een rusthuis terecht. “Niemand praatte over dat verlies en ondertussen viel ze de hele tijd flauw. Er werd haar geen echte hulp geboden, ze kreeg alleen te horen: ‘Als je je zo druk maakt, kun je een hersenbloeding krijgen.’
Maar ze kon haar leven helemaal niet anders inrichten, ze had geen alternatief. Het is pijnlijk hoe zij en haar gezin in de steek zijn gelaten. Natuurlijk was er toen minder medische kennis, maar ze werd ook niet serieus genomen. Van mijn moeder weet ik dat er op haar eerste dag werd gezegd: ‘We gaan hier niet over kwalen praten.’ Voor iemand uit onze tijd is dat onbegrijpelijk. Als je niet vertelt wat er aan de hand is, hoe kun je dan een oplossing vinden?”
Dat wil niet zeggen dat het de medewerkers niet kon schelen, benadrukt Jansen. “Natuurlijk kon het ze wel schelen, of dat hoop ik. Maar maatschappelijk werd er toch ook wel gezocht naar een quick fix.”
Vrouwen kregen destijds vaak veel kinderen. Door al die zwangerschappen, bevallingen en soms miskramen moesten hun lichamen het nodige doorstaan. Ook hadden deze vrouwen vanaf een bepaalde leeftijd natuurlijk te maken met de gevolgen van de overgang. Niet dat daar ooit naar gevraagd werd.
“Ze werden niet goed onderzocht. Als een vrouw iets mankeerde wat men niet helemaal snapte, dan zat het tussen de oren. En dat automatisme bestaat nu nog steeds. Eén vrouw schreef na zes weken in een rusthuis dat ze maar weer eens langs de huisarts moest. ‘Misschien heeft hij wel een oplossing voor mijn probleem.’ Terwijl ze juist naar dat rusthuis ging, omdat hij het niet wist.”
Uiteindelijk gaat het Jansen om het bredere maatschappelijke verhaal. “Het lag niet aan deze vrouwen, ze waren niet zwak. Er is gewoon niet naar ze geluisterd, ze zijn niet goed onderzocht. Deze verhalen moeten bewaard blijven, omdat ze bij ons collectieve geheugen en de geschiedenis van vrouwengezondheid horen. Als we die niet kennen, kunnen we ook niet plaatsen hoe we in deze tijd met vrouwen omgaan. Deze kennis kan ons helpen om het nu beter te doen.”
Deze vergeten feministen voorkwamen een arbeidsverbod voor getrouwde vrouwen
In hun tijd zijn deze vrouwen nogal eens weggezet als zwak. Jetty, een vrouw die Jansen voor het essay sprak en wiens moeder ook in een rusthuis verbleef, heeft een ander oordeel. “Dit zijn vrouwen die hun eigenheid niet opgaven, die meer wilden dan wat er voor hen bedoeld was. Natuurlijk zat niet iedere vrouw die onderuitging zo in elkaar, maar ik denk wel dat het een factor was.”
Haar eigen moeder Betsy noemt ze een ‘sprankelende’ vrouw die weg was van boeken en literatuur. Ze had graag bibliothecaresse willen worden. “Ze was energiek, enthousiast en enorm leergierig, maar ze moest zich vervolgens iedere dag bezighouden met stofzuigen en aardappels schillen, terwijl ze dat echt niet leuk vond. Haar talenten zijn zo lange tijd onbenut gebleven. Als moeder natuurlijk niet, ik heb haar liefde voor taal meegekregen, haar nieuwsgierigheid. Tegelijkertijd had ze zo veel meer te bieden. Haar leven was wellicht makkelijker geweest als ze zich erbij neer had kunnen leggen, maar dat ze dat niet heeft gedaan, maakt me trots. Dan denk ik toch: goed zo.”
Project RUST van Suzanna Jansen is nu verkrijgbaar. Via deze link kun je verhalen of aanvullende informatie over dit onderwerp insturen.
Patric Gagne is sociopaat: ‘Je moet doen alsof je zoals iedereen bent, terwijl dat niet zo is’
Marissa Klaver is senior redacteur bij LINDA.nl en schrijft het liefst over boeken, cultuur en alles wat ze (nog) niet begrijpt. Ze woont samen met kat Pepiet en vijfhonderd boeken in Amsterdam. Als ze niet aan het lezen is, vind je haar in een restaurant of concertzaal.
