‘Mijn vader vroeg en plein public of ik weleens masturbeerde’

Jantine is 39, moeder van drie kinderen en werkt in een museum: “Mijn vader liegt, bedriegt, stookt en manipuleert. Er is zo veel gebeurd waarvoor ik me diep schaam. Sommige dingen durf ik niet eens te vertellen. Hij is ziek. Een volbloed narcist. Ik moest wel met hem breken, en daardoor ook met mijn moeder. Als kind ben ik blootgesteld aan krankzinnige situaties. Mijn vader had constant affaires, flirtte met iedere schooljuf en probeerde zelfs mijn vriendinnen te versieren. Stel je voor, hij heeft me toen ik een puber was en plein public met luide stem gevraagd of ik weleens masturbeerde. Ik voelde me zo vernederd. Mijn moeder steekt haar kop in het zand. Ze loopt rond alsof ze werkelijk gelooft dat ze in een sprookje leeft. In de ogen van de de buitenwereld vormden wij het ideale gezin. Mooi huis, dure auto’s, uitbundige feestjes. In ons dorp kende iedereen mijn vader. Mijn moeder is een prachtige vrouw. Mannen zijn nog steeds dol op haar. Mijn vader had de ene verhouding na de andere, zijn langste affaire duurde twintig jaar. Toen ik hem er twee jaar geleden mee confronteerde, ging hij als een kat in het nauw om zich heen slaan. In die tijd wilde mijn moeder van hem scheiden. Even was ze de vrouw die ze ook kan zijn. De moeder die ik nooit heb gehad. Uiteindelijk liet ze zich toch weer door mijn vader inpakken.
Mijn vader is grenzeloos. Het leven draait om hem. Hij is geweldig en alle andere mensen zijn gek. Omdat mijn moeder zogenaamd niet wilde vrijen, ging hij vreemd. Hij viel geen vrouwen lastig, zij lokten het uit. Mijn moeder liet zich daardoor beïnvloeden. Als er weer eens een mevrouw belde dat mijn vader had geprobeerd haar dochter te kussen, zei mama doodleuk: ‘Ze zal het wel uitgelokt hebben.’
Door mijn vader heb ik geen normale relatie met mijn moeder kunnen opbouwen. Dat vind ik het meest pijnlijke. Het voelt alsof ze ons heeft weggedaan om mijn vader te behouden. Mijn broertje denkt dat ze dom is, ik denk dat ze geïndoctrineerd is. Twee jaar geleden – na de scheiding die niet doorging – heb ik gebroken met mijn ouders. Ik werd ziek en misselijk van hun gedrag. Voor mijn kinderen heb ik het nog een tijdje geprobeerd, maar toen ik merkte dat mijn dochter haar telefoon niet meer opnam omdat opa haar die dag voor de zoveelste keer belde, wist ik dat er een grens was bereikt. Ik moest doen wat mijn ouders nooit gedaan hadden: laten zien dat er wel degelijk grenzen zijn. Waarom het zo lang geduurd heeft tot ik die beslissing kon nemen, weet ik niet goed. Misschien doordat mijn vader een ster is in omkopen en goedmaken. Dan strooit hij met cadeaus en complimentjes. Ik was daar extreem gevoelig voor. Altijd twijfelde ik aan mezelf: ligt het niet toch aan mij? Ik heb nog steeds constant de bevestiging van anderen nodig om zeker te weten dat ik niet degene ben die gek is.”

Breken met je ouders. Volgens Marloes Hospes, ervaringsdeskundige en auteur van het gelijknamige boek, is het een groot taboe. “Toen ik het contact met mijn moeder verbrak, was er geen enkel boek over dit onderwerp te vinden. Het voelde alsof ik de enige was in de hele wereld. Ik besloot het maar zelf te gaan schrijven. In Nederland mag je alles, maar niet breken met je ouders. Mensen vinden je ondankbaar als je dat doet, terwijl het ongelooflijk veel moed kost.”
Volgens Marloes Hospes komt het idee dat je niet mag breken met je ouders voort uit het christendom. “Veel van onze denkbeelden over gezin en moederschap komen uit de bijbel. Eert uw vader en uw moeder. Ook een groot deel van de maatschappij ziet het gezin nog steeds als de hoeksteen van de samenleving. Dat het soms een zeer gebrekkige hoeksteen is, waarbij het huis half op instorten staat, wordt liever niet gezien. Ouders staan op een voetstuk. Alleen bij heel heftige gevallen, zoals seksueel misbruik en ernstige lichamelijke mishandeling, vinden we het logisch dat een kind het contact verbreekt. In alle andere gevallen wordt gezegd: niemand is toch perfect, zo erg was het toch niet? Geestelijke mishandeling wordt vaak vergoelijkt.”
Dat Mirella (45, single en werkzaam in de jeugdzorg) het contact met haar vader verbrak, zal ieder weldenkend mens begrijpen: van haar vierde tot haar zesde is ze door hem misbruikt. De breuk met haar moeder is van recentere datum. Mirella: “Ik wist als schoolkind al dat ik geen contact meer wilde met mijn vader. Ik heb nooit gedacht: daar moet ik nog iets mee. Mijn moeder heeft gevochten als een leeuw om ervoor te zorgen dat mijn zusje en ik na de scheiding niet naar onze vader hoefden, maar op emotioneel vlak is ze er nooit voor ons geweest. Het ging echt mis toen mijn moeder in een café ging werken. Ik was een jaar of veertien. Ze begon als schoonmaakster, maar al snel stond ze achter de bar. En steeds vaker aan de andere kant. Tot mijn achttiende woonde ik thuis, daarna ging ik de verpleegstersopleiding doen en kon ik intern gaan wonen. Mijn moeder dronk in die tijd al veel te veel. Ik moest machteloos aanzien hoe ze zichzelf te gronde richtte. Wat ik ook probeerde, ze wilde niet inzien dat ze alcoholiste was. Toen ik dertig was, werd ik opgeroepen voor het bevolkingsonderzoek naar borstkanker. De uitslag was niet goed. Ik had behoefte aan mijn moeder en ging naar haar toe om troost te vinden. Tegen beter weten in: er kwam geen enkele reactie. Het enige wat ze vroeg, was: ‘Wat vind jij eigenlijk van de nieuwe jas van je zusje?’ Op dat moment knapte er iets. Voor het eerst zag ik in dat ze mij als dochter en als mens totaal negeerde. Ik snakte naar een arm om me heen, maar ze reageerde niet eens op mijn nieuws. Ik ben de deur uit gelopen en heb nooit meer iets van me laten horen. Dat is twaalf jaar geleden.”

Niet alleen buitenstaanders vinden het moeilijk te begrijpen dat ouders écht kunnen falen en dat dit voor kinderen reden kan zijn om het contact te verbreken. Ook voor het kind zelf is het ongelooflijk moeilijk om te erkennen dat er iets goed mis is met zijn ouders. En het is nog moeilijker om ernaar te handelen. Marloes Hospes: “Met vrienden kun je breken, maar ouders zijn geen vrienden. Ouders hebben ervoor gezorgd dat je als hulpeloze baby overleefde. Maar een kind heeft meer nodig. Een kind dat geen liefde, begeleiding en respect krijgt, zal daar op latere leeftijd tegenaan lopen. Het zal om erkenning vragen, maar het probleem van disfunctionerende ouders is dat ze niet tot zelfreflectie in staat zijn.”
Dat ervoer ook Maryam (36 en fotograaf), die het contact met haar ouders verbrak na een langdurige, intensieve therapie. Maryam: “Ik had mijn hele leven al last van depressies en vluchtte een paar jaar in drank en drugs. Een aantal jaren geleden ging het zo slecht met mij dat ik niet verder wilde leven. Na een mislukte zelfmoordpoging stond ik voor de keuze: of ik zorg ervoor dat het de volgende keer wel lukt, of ik pak mijn problemen aan.”
Toen Maryam aan de therapie begon, had ze geen zin om in haar jeugd te gaan wroeten. Zij had tenslotte een probleem; niet haar ouders. Toen de therapie stagneerde, gaf ze haar verzet op. Het ene na het andere kwartje viel. “Ik kom uit een geslaagde familie. Mijn vader is erg dominant en heeft sterke ideeën over hoe het hoort. Ik paste niet in dat plaatje. Als klein meisje wist ik al dat ik me moest aanpassen om liefde te krijgen. Als ik dat niet deed, werd die kraan dichtgedraaid. In mijn pubertijd kwam ik in opstand. De reactie van mijn ouders was dat ze me totaal negeerden. Om ze weer terug te winnen, ging ik een universitaire studie volgen die me niet boeide, maar waar zij hun zinnen op hadden gezet. Het ging helemaal mis. De depressies werden erger. Ik ging drinken en drugs gebruiken, maakte grote schulden.”
Na anderhalf jaar psychotherapie besloot Maryam haar ouders erbij te betrekken. Die sessies eindigden in zo’n ruzie, dat ze haar ouders nooit meer wil zien. “Toen mijn vader de situatie bleef bagatelliseren, besefte ik: het heeft geen zin. Ze zullen het nooit begrijpen. Ik besloot met ze te breken en er viel een loeizware rugzak van mijn schouders.”

Als er iets is wat de verhalen van Jantine, Mirella en Maryam duidelijk maken: breken met je ouders is nooit een impulsieve beslissing. Er gaat altijd een lang en verdrietig proces aan vooraf. Over de breuk met haar eigen moeder zegt Marloes Hospes: “Ik heb lang gedacht: ik ben degene die moet veranderen, laat ik mezelf opofferen. Pas toen ik er zelf aan onderdoor dreigde te gaan, wist ik dat er geen keuze meer was: het was depressief worden of leven.”
Veel kinderen met disfunctionerende ouders belanden net als Maryam bij een psychotherapeut omdat ze in hun volwassen leven vastlopen. Daarom is het volgens Hospes zo belangrijk dat je liefdevol wordt gesteund door een partner en vrienden. “Hoe slecht het contact met je vader en moeder ook was: er valt iets heel belangrijks weg als je met ze breekt. Wat volgt is een lang en eenzaam proces, waarin schuldgevoelens kunnen opspelen. Om achter je beslissing te kunnen blijven staan, heb je de steun nodig van mensen die van je houden.” Mirella is nooit in therapie geweest. ‘Ik heb het geluk gehad dat ik mensen op mijn pad vond die naar me wilden luisteren en in mij geloofden.” Haar vader heeft ze inmiddels 34 jaar niet gezien. “Hij is mijn verwekker, maar niet mijn vader. Als ik aan mijn moeder denk, voel ik medelijden en boosheid: waarom heb je jezelf zo vernederd? Mijn moeder heeft ook goede dingen gedaan. Ze heeft me beschermd tegen mijn vader, maar niet voor me gezorgd.” Mirella heeft vrede met de situatie. Aan haar keuze om te breken heeft ze nooit getwijfeld. “Het was genoeg geweest, ik kwam eindelijk voor mezelf op. Als ik bedenk dat ze op een dag zullen sterven, voel ik niks. Ik zou niet eens naar hun begrafenis gaan.” Ze ziet haar moeder weleens voorbijkomen op Facebook: op foto’s van vrienden staat ze feestend en lallend. “Ik denk dan: dat is dus mijn moeder. Verder niets. Ik wil mijn energie steken in de dingen die goed zijn voor mij, bijvoorbeeld mijn werk. Ik help gezinnen die het moeilijk hebben, ik leer vaders en moeders een veilige omgeving voor hun kind te creëren. Dat is misschien raar voor iemand met mijn verleden, maar voor mij is het alsof ik een tweede kans krijg.”
Voor Jantine is het belangrijk geweest dat haar broer, ooms en tantes begrip hadden voor haar beslissing. “Zonder hun steun had ik het niet volgehouden. Ik heb mijn ouders inmiddels twee jaar niet gezien, maar ik word nog iedere dag geconfronteerd met de gevolgen van mijn bizarre jeugd. Ik ben bijvoorbeeld vreselijk achterdochtig. Denk altijd dat mensen denken dat er met mij iets mis is.” Er gaat geen dag voorbij dat ze niet aan haar moeder denkt. Ze hoopt dat zij op een dag voor haar deur zal staan. Zolang haar vader nog leeft, gelooft ze echter niet dat dat gaat gebeuren. “Het klinkt afschuwelijk, maar ik hoop dat mijn vader snel doodgaat en dat mijn moeder dan wakker wordt en alsnog een moeder en oma kan zijn.”
Het is een jaar geleden dat Maryam haar ouders voor het laatst heeft gezien in de kamer van haar psychotherapeut. Ook met haar broer en zus is het contact verbroken. “Ze vinden dat ik sorry moet zeggen omdat ik er zo’n zootje van heb gemaakt. Ik ben er zo moe van om constant tegen die muur van onbegrip op te lopen. Ik ben het zat dat mensen twijfelen aan mijn verhaal. Ik heb mijn hele leven gedacht dat er iets mis was met mij, maar ik weet nu: dat is niet zo. Voor het eerst van mijn leven ben ik gelukkig. Ik was zo depressief dat ik aan zelfmoord dacht. Nu ben ik bang om dood te gaan omdat ik zo graag wil leven. Het enige wat ik mis zijn een vader en moeder die van me houden en me accepteren zoals ik ben.” •

Dit verhaal verscheen eerder in LINDA. 107