'Geluk kan blijkbaar niet zitten in met je blote voeten door ochtendgras lopen'

In de lente schijnt ’s ochtends de zon op mijn balkon. Eerder deze week zat ik er even voor dat de rest van het huis wakker werd. Het was onbewolkt en ik hield mijn ogen een beetje dichtgeknepen tegen het licht. Ik luisterde hoe er naast me af en toe een waterdruppel naar beneden viel; van de planten spatten ze op het tafeltje en van daaraf op de grond. Het klonk vrolijk. Ik had de planten net water gegeven. Met mijn gieter was ik heen en weer gelopen: balkon, woonkamer, keuken, woonkamer, balkon. Mijn voeten voelden steeds iets anders – de tegels buiten, de houten planken in de woonkamer, het zeil in de keuken – en ik had me een kort moment gerealiseerd hoe fijn ik het vind om op blote voeten te lopen. Daarna was ik gaan zitten met een koffie, in een beker zonder oor waar ik twee handen omheen kan vouwen. Beneden op straat reed een fietser. Ik hoorde zijn kratje rammelen en dacht aan mijn eigen fietskratje dat ook een tijdje zo rammelde, maar nu stevig vastzit aan het frame. Meer gebeurde er niet. Dat was het. Maar het was fijn. Ik genoot. Van bijna helemaal niets.
Ik ben daar goed in, genieten van kleine dingen. Ik kan genieten van pasgelakte teennagels. Van synchroon draaiende windmolens. Van goede gesprekken. Van een tafel gedekt met een tafellaken en servetten. Van kansverdelingsdiagrammen. Van uitzicht vanaf iets hoogs. Van onweer. Van plattegronden wanneer ze kloppen. Van nieuwe dingen leren. Van autorijden met alle ramen open. Van gras. Van filmtrailers. En van lachen. Vooral van lachen.
Hoeveel heb je eigenlijk nodig? Keer op keer blijkt uit onderzoek dat we niet gelukkiger worden van de grote dingen. Van verre reizen, volle kledingkasten, veel geld, spectaculaire feestjes. Toch blijven de meesten van ons dat najagen en slagen we er telkens opnieuw in om elke maand ons geld op te maken terwijl we toch jaarlijks een salarisschaal omhooggaan. We willen meer, groter, beter. Waarom is dat toch?

Later die ochtend – de waterdruppels waren snel verdampt – dronk ik nog een koffie. Met Eva, mijn vriendin. Ook zij jaagt de grote dingen na: ze is net van baan geswitcht en heeft haar verdere ambities precies op een rijtje: eerst verbouwen – “Ik wil echt een inloopdouche” – dan verhuizen naar een huis met een tuin en daarna een hond. Haar toekomstige auto had ze juist een uur daarvoor op straat zien staan. Met haar handen bootste ze de vorm na, rond hier, recht daar. Haar ogen glunderden. Volgens Eva wordt dit gedrag – naar voren kijken, meer willen – ons aangeleerd. We krijgen nooit te horen dat het leven goed is zoals het nú is. Integendeel, er wordt ons van jongs af aan verteld dat het straks pas goed is. In de toekomst. Later. Tot die tijd ben je altijd ergens naar op weg, is er altijd iets om na te streven. Eerst moet je naar school en daarna eigenlijk nog meer naar school. Vervolgens is het de bedoeling dat je een baan vindt. En een huis. Een partner. Dan wordt het tijd voor kinderen. Een betere baan. Een nog betere baan. Een groter huis. Een nog groter huis. En pas dan, als je alle hordes hebt genomen, als je alles hébt, pas dan zul je gelukkig zijn. Geluk, leren we, is nooit iets van nu. Geluk kan niet zitten in een pas verschoond bed.
Ik herinner me nog goed hoe een andere vriendin van mij, Paulien, na de geboorte van haar tweede kind tegen me zei dat ze nu niets meer had om naar uit te kijken. Ze had een huis, was getrouwd en had kinderen gekregen. Alle hoogtepunten in haar leven had ze al gehad, vond ze. Ze was begin dertig. Misschien zou er nog een leuk feestje komen hier en daar, maar wat had het allemaal nog voor zin? Een paar jaar later trouwde ze met een ander. Er kwam ook nog een kind. Ook zij had het regelmatig over een nieuwe auto. Paulien kon niet genieten van wat er nú was. Van al het kleine. Eva daarentegen kan dat wel: het grote nastreven, maar ondertussen stilstaan bij wat er fijn is in haar leven. Ze praat net zo enthousiast over een wandeling in haar eentje ergens langs een weiland als over de designstoel die ze zojuist besteld heeft. Eva gaf me na de koffie het telefoonnummer van Arthur Nieuwendijk. Ze zit elke week bij hem op een matje. Arthur is gepromoveerd in de filosofie, maar is daarna fietsenmaker geworden en vervolgens zenleraar. Hij heeft het ‘nu’ goed in de vingers.
Volgens Arthur is het najagen van ‘meer’ iets heel ouds, iets wat te maken heeft met onze overlevingsmodus. Hij zegt: “Stel je voor, je leeft in een tijd die inmiddels ver achter ons ligt. Je zit in je grot, je hebt iets gevangen die dag en je bent dus blij dat je iets te eten hebt, genoeg voor vandaag en misschien zelfs voor morgen. Als je het eten bereidt, zie je opeens een bizon voorbijkomen. Daar ga je dan toch achteraan, want je denkt: dan heb ik over twee dagen ook te eten. Je gaat op zoek naar meer dan je op dat moment nodig hebt. Dat is verstandig, want je weet: er komt een periode van tekort. Dat was nou eenmaal zo in die tijd. Nu is dat anders: er is overvloed. Maar het lijkt erop dat we in de basis nog steeds dezelfde bedrading hebben als toen. Iets wat een belofte van geluk in zich draagt, daar gaan we achteraan, ook al is dat wat we hebben ruim voldoende. Het is een soort tredmolen: ook als je iets bereikt, blijf je gespitst op het volgende. Je blijft maar lopen.”

Het beeld van de tredmolen zien we ook terug bij de Amerikaanse socioloog Allan Schnaiberg. Hij is een van de grondleggers van de milieusociologie: de tak van sociologie die kijkt naar wat de invloed van onze samenleving is op het milieu en andersom. In zijn boek The Treadmill of Production gebruikt Allan het beeld van de tredmolen om te laten zien hoe we ons, als ratjes, moeten blijven inspannen om maar te kunnen houden wat we hebben. Hij legt uit welke impact economische groei heeft op ons en onze leefwereld – hoe we simpel gezegd steeds meer energie nodig hebben: die van onszelf en die van onze omgeving. Als jij genoeg geld verdient om prettig van te leven – een huurhuis in een best wel oké buurt hebt, elk jaar een paar nieuwe schoenen koopt en twee weken op vakantie gaat met de tent in eigen land – dan wil je dat natuurlijk graag zo houden. En wat kun je doen om er zeker van te zijn dat je dat behoudt? Dat is makkelijk: gewoon iets meer verdienen dan je feitelijk nodig hebt. Harder werken dus, of op zoek gaan naar een andere baan. Maar wat er vervolgens gebeurt, is dat je als vanzelf je levensstijl aanpast aan dat nieuwe inkomen: je gaat iets groter wonen in een fijnere buurt, koopt per jaar twee paar nieuwe schoenen en met de tent ga je voortaan naar Frankrijk. Maar weldra word je weer bang om kwijt te raken wat je hebt – het leven wordt alsmaar duurder, hoor je overal om je heen – dus doe je wederom wat nodig is: meer inkomen vergaren. Waarna je met je extra geld een huis koopt en nog meer schoenen en voortaan vlieg je naar Italië in de zomer en ga je in de herfst nog een midweekje naar een huisje. Lekker zeg! Maar weer word je angstig, dus weer heb je meer nodig, waardoor je weer bang wordt, waardoor je meer nodig hebt. Maar als je bang bent om te verliezen wat je hebt, kun je er niet van genieten. Laat staan dat je gelukkig kunt zijn: daar ren je simpelweg te hard voor. “De kunst is dus om je niet aan dingen te hechten. Geniet van wat je hebt, geniet van wat je doet, maar word er niet afhankelijk van, want dan creëer je voor jezelf de omstandigheden waarin je bezig bent met het moment dat je het níét meer hebt”, aldus filosoof en zenleraar Arthur.
Waar het ook vaak misgaat, legt Arthur mij uit, is dat mensen genot en geluk door elkaar halen. “Er is een belangrijk onderscheid tussen die twee. Geluk is je onder alle omstandigheden goed kunnen voelen. Genot daarentegen is de bevrediging van een verlangen, iets wat je een prettig en lekker gevoel geeft, maar wat altijd weer voorbijgaat. Geluk is de onderstroom. Ik ben natuurlijk niet tegen plezier of vreugde, maar het wordt wel lastig als je genot en geluk verwart. Dan blijf je bezig, als een worst die je jezelf voorhoudt, en dat levert frustratie op: je krijgt hem steeds maar niet te pakken.”
Want daar zit je dan, in de zomervakantie, inmiddels vier weken achter elkaar aan het andere eind van de wereld op een hagelwit strand, te peinzen over je volgende verbouwing, je volgende feestje, je volgende wat-dan-ook dat jou genot zou kunnen verschaffen, terwijl je ooit zo tevreden was met twee weken badmintonnen op de camping in Schin op Geul.

Het lijkt erop dat je dus beter mínder dan méér kunt willen. Maar ook dat heeft zijn grenzen. Het volstrekt afwijzen van genot moet je ook niet verwarren met geluk, meent Arthur: “Als je streng bent voor jezelf, ben je dat vaak ook voor anderen. Er kan moraliteit uit voortvloeien en dat draagt niet bepaald bij aan een betere wereld.”
Eva kan dat beamen. Ze weet nog goed hoe ze aan een toenmalige scharrel haar plannen voor een inloopdouche voorlegde. Hij, zelf van het sobere soort, vond het belachelijk. Hij praatte zeker een uur op haar in. Over het milieu, over je geld beter kunnen besteden, over hedonisme. Toen hij het mijn-opa-had-ook-geen-inloopdouche-argument gebruikte, had Eva er genoeg van. “Doe niet zo belachelijk. Als je opa had kunnen kiezen tussen zijn regenton en een inloopdouche, had hij heus wel voor dat laatste gekozen.” En die kans is inderdaad groot: het zit immers in onze natuur, het is onze overlevingsmodus om meer, groter en beter te willen. Daar hoort ook bij dat we graag kiezen voor luxe. Wat niet wil zeggen dat het niet zinvol kan zijn om te streven naar minder. “Het najagen van genot leidt tot een vorm van uitputting voor jezelf, een gebrek aan zingeving, een soort van opbranden”, zegt Arthur. “Op wereldschaal gebeurt dat ook: denk maar aan alle grondstoffen die nodig zijn voor de spullen die we willen hebben. We putten de aarde uit.”
Volgens Arthur zit het vermogen om te kunnen genieten van kleine dingen in iemands karakter, maar is het zeker ook aan te leren: “We streven er vaak naar om ons leven zo in te richten dat we optimaal kunnen genieten, maar dat zorgt er juist voor dat dat genieten niet lukt. Je daarvan bewust zijn is de eerste stap.” Daarna is het zaak om de switch te maken van ‘wat’ naar ‘hoe’.” Arthur legt uit dat we meestal gericht zijn op resultaat en dat maakt de inspanning die je levert iets waar je nou eenmaal ‘doorheen’ moet. “In het leven is het onontkoombaar dat je dingen moet doen die je niet leuk vindt, die je tijd en moeite kosten. Dat kan een gevoel van zinloosheid of leegheid geven. Als je je richt op hóé je het doet, dan maakt het niet uit wát je doet. Dan kun je daarin plezier hebben en motivatie uit putten: leer genieten van het streven.”
Geluk, leren we, is nooit iets van nu. Maar: er is alleen maar nu. Steeds een nieuw nu, dat wel, maar toch echt alleen maar nu. En dat is dan ook waar het geluk te vinden is. Kijk naar waar je nu mee bezig bent. Kijk naar wat er nu om je heen gebeurt. Daar is het geluk te vinden. En het genot. Daar zie je de hemel roze kleuren als de zon ondergaat. Daar staat het schaaltje aardbeien zonder kroontjes. Daar fiets je met wind mee. Daar kijk je naar het gat in een melkgebit waar een tong doorheen steekt. Daar krijg je een knipoog van een oude man die stiekem twee suikerzakjes leeggiet boven zijn thee. En daar ruik je de regenbui die na een warme dag nog een keer de planten op je balkon water geeft, waarna de waterdruppels van de planten op het tafeltje spatten en van daaraf op de grond.•

Dit verhaal stond eerder in LINDA. 194