Prof. Iva Bicanic is klinisch psycholoog met een expertise in seksueel misbruik en trauma. Ze schrijft voor LINDA.nl een aantal artikelen over een onderwerp waar we het eigenlijk liever niet over hebben: seksueel misbruik bij kinderen.
Dit is het laatste artikel van deze reeks. Hier lees je alle andere stukken.
De afgelopen weken heb ik in deze reeks artikelen best zware onderwerpen behandeld. Hoewel ik hier zelf dagelijks mee bezig ben als psycholoog en onderzoeker, kan ik mij voorstellen dat het als lezer best binnenkomt. Het is voor een vader of moeder misschien wel een van de meest beangstigende gedachten die er zijn: dat iemand misbruik kan maken van je kind. Logisch dat ik vaak vragen krijg over preventie van seksueel misbruik.
Het eerlijke antwoord is dat het niet 100% te voorkomen is, hoe alert en betrokken je ook bent. Omdat misbruik vaak plaatsvindt door iemand die een kind kent en vertrouwt, is controle nooit waterdicht. Maar verbondenheid, warmte en open communicatie in het gezin vergroten wel de kans dat kinderen eerder vertellen wanneer zij misbruik meemaken, zo blijkt uit onderzoek.
Misschien is dat wel waar het om draait: niet de illusie van volledige bescherming, maar de zekerheid van een plek waar altijd geluisterd wordt.
Waar we ook aan kunnen werken, is dat kinderen beter begrijpen wat wel en niet normaal is, en het leren herkennen als iemand over een grens heen gaat. Daarvoor moeten we eerst over ons eigen ongemak heen stappen.
'Elke ouder wil weten hoe je dit kunt voorkomen': Iva Bicanic over online misbruik van kinderen en jongeren
Uit onderzoek blijkt dat kinderen eerder vertellen over seksueel misbruik wanneer er in de klas en thuis gesproken wordt over ‘oké’ en ‘niet-oké’ aanraken. Openheid en bespreekbaarheid helpen. Een manier om dit als ouders te doen, is door al op jonge leeftijd gevoelens bespreekbaar te maken. Leer je kind woorden geven aan wat het voelt, óók aan verwarring, schaamte of angst. Dat verlaagt de drempel om iets ingewikkelds te delen.
Het creëren van een veilige thuisomgeving om vragen te stellen is belangrijk. Als het lichaam en grenzen normale onderwerpen zijn binnen het gezin, wordt het voor kinderen makkelijker om erover te praten als er een keer iets mis is. Hoewel ook hier in alle eerlijkheid geen garanties voor bestaan. Veel kinderen zwijgen over seksueel misbruik uit bescherming, omdat zij hun ouders niet boos of verdrietig willen maken. Of niet willen dat hun gezin of familie uit elkaar valt als het bekend wordt.
Daarnaast is het belangrijk dat kinderen woorden hebben voor hun eigen lichaam. Je kunt dat eenvoudig uitleggen: “Je hebt een lichaam met van alles eraan, van je oren tot je tenen, en ook een piemel of plasser. Die is om te plassen en die is van jou.” Geef lichaamsdelen vanaf het begin de juiste namen.
In de spreekkamer hoor ik soms de meest creatieve en grappige benamingen voor geslachtsdelen langskomen: van gleufje, slurfje of derde been tot muisje, vagijntje of piepje. Toch adviseer ik om duidelijke en eenduidige woorden te gebruiken. Het is namelijk belangrijk dat anderen je kind begrijpen als het die woorden gebruikt.
Als ouder of leerkracht kun je je kinderen het verschil leren tussen ‘oké’ en ‘niet-oké’ aanrakingen. Wat fijn of prettig voelt, kan namelijk toch niet oké zijn. Dat moet je ze leren. Maak duidelijk dat het lichaam van je kind van henzelf is. Wat ik daar zelf altijd een fijne voor vind, is de ‘ondergoed-regel’: “Alles onder je ondergoed is van jou, daar mogen volwassenen en grote kinderen je niet aanraken. Jij bent de baas over je billen, piemel, plasser, vulva (etc). Wat anderen je ook vertellen: het is niet normaal als iemand daar aan je zit. Als zoiets gebeurt, of als jij aan iemand anders moet zitten, dan mag je het aan mij vertellen. Dan kan ik helpen dat het stopt.”
Maar je verantwoordelijkheid als ouder gaat verder dan alleen maar zeggen wat ‘niet hoort of niet mag’. Seksuele opvoeding gaat ook over leuke kanten, zoals autonomie, affectie en intimiteit. Er zijn talloze leuke boekjes die je daarbij kunnen helpen. Kleine mensen, grote gevoelens van Sanderijn van der Doef bijvoorbeeld is mijn favoriet.
Iva Bicanic over seksueel misbruik van kinderen: 'Denken dat het 'hier niet gebeurt' is echt ons grootste probleem'
Boekjes helpen je als ouders beter te beseffen dat je kind zich op veel vlakken tegelijk ontwikkelt en dat seksualiteit daar onderdeel van is. Zonder het te verwarren met volwassen seksualiteit. In elke fase uit zich dat weer anders. Dit wordt de pre-seksuele ontwikkeling genoemd. Kinderen tussen de drie en zes jaar bijvoorbeeld spelen vaak doktertje. Het is een normale fase waarin ze leren over seksuele identiteit, en jij kunt als ouder in deze ontwikkelingsfase helpen door woorden te geven en niet in paniek te raken.
Minstens zo belangrijk is dat je je kind, in woorden én gedrag, laat voelen dat het ertoe doet en geliefd is. Kinderen hebben warmte, aandacht en affectie nodig van hun hechtingsfiguren om zich gezond te ontwikkelen. Door genegenheid te tonen – een knuffel, een luisterend oor, of het serieus nemen van de verliefdheid van je kleuter op de juf – leg je de basis voor later. Zo leert je kind niet alleen wat wensen en grenzen zijn, maar ook dat het met alles bij jou terechtkan. En juist dat vertrouwen is misschien wel de belangrijkste bescherming die je als ouder kunt bieden.
Mijn laatste artikel sluit ik af met dank aan LINDA.nl voor de bereidheid om een ongemakkelijk en donker onderwerp, dat zovelen in Nederland treft, in het licht te zetten. Ook dank ik de mensen die zelf als kind seksueel misbruik hebben meegemaakt en hun ervaringen delen met onderzoekers zoals ik. Hun kennis is onmisbaar om beter te begrijpen wat er gebeurt en wat het met kinderen doet. Sinds kort kunnen mensen die seksueel grensoverschrijdend gedrag hebben meegemaakt zich aanmelden voor het STEM-panel en meedoen aan wetenschappelijk onderzoek.
Dat hier behoefte aan is, blijkt wel: binnen een week hebben al meer dan 700 mensen zich aangemeld en de teller loopt nog altijd op. Mensen laten zich horen en zien. Daarmee dragen zij bij aan groei van kennis. En dat is een nodige en hoopgevende ontwikkeling.
Heb jij seksueel geweld meegemaakt en wil je daarover praten? Centrum Seksueel Geweld biedt professionele hulp en is 24/7 bereikbaar via het telefoonnummer 0800 – 0188.
Het beste van LINDA. direct in je mail? Meld je aan voor onze nieuwsbrief.
Hoe vertel je iemand dat je misbruikt bent? Iva Bicanic: 'Delen is helaas niet altijd helend'
