De heilige – Mijn toewijding als maatstaf

‘Kútkínd!’ schreeuw ik de donkere kamer in, met nog net geen spetters op mijn kin. Bedoeld aan het front van mijn dochter die, hoewel ik het niet direct in haar gezicht zeg, toch meteen nóg harder begint te huilen. Ze begrijpt het woord niet, maar de emotie die erachter zit wel. Het is midden in de nacht. Onze tien maanden oude dochter is al dik twee uur aan het jengelen. W e zijn er al tig keer uit geweest om te sussen, te wiegen en liefkozende woorden uit te spreken, maar het lukt niet. De slaap wil bij haar niet meer komen.

Ik ben kapot. De gebroken nachten, ik maak ze af en aan al tien jaar mee. De laatste vier jaar zijn de ónonderbroken nachten op één hand te tellen. Dat scheldwoord was eigenlijk via een omweg voor mezelf en mijn vriend bedoeld. Na twee uur proberen gaf mijn vriend toe en ging naar beneden om het enige te halen wat werkt: een flesje. Maar we weten ook dat zwichten voor dat flesje nu precies de gebroken nachten in stand houdt. Het voelt als falen. We hebben toegegeven. Zij heeft gewonnen. ‘Kutkind,’ zeg ik nog maar eens fluisterend tegen mezelf.

Direct na het uitschreeuwen van dat woord overvalt me een verschrikkelijk, een allesoverweldigend schuldgevoel. Het knaagt dagenlang aan mijn geweten. Ik heb mezelf laten gaan met deze kinderlijke reactie, ben afgegleden naar het land van imperfect moederschap. En niet voor het eerst. Ik heb het ook weleens geschreeuwd naar mijn andere kinderen, ook op leeftijden dat ze het wel begrepen. Ik zie mezelf als een redelijk geduldige moeder. En dat ben ik ook, veruit het merendeel van de tijd. Maar soms barst ik dus. Omdat het gewoon veel is, en ook omdat het onmogelijk is om aan mijn eigen verwachtingen van goed moederschap te voldoen. Berokkent dit blijvende schade? vraag ik me af. Ben ik nu een slechte moeder?

Een nogal existentieel beladen vraag, want als het moederschap de belangrijkste rol is die ik te vervullen heb in dit leven, en ik meer van mijn kinderen hou dan van wie dan ook, dan heb ik hierin ook het meest te verliezen. Dan kan ik hier ook enorm falen.

[…]

Ik wil zo graag de perfecte moeder zijn. Een die het moederschap gemakkelijk afgaat, die geduldig is, die wijs is. Die haar kinderen altijd vooropzet en ze altijd alle ruimte geeft. Die het liefst op elk verzoek ingaat. Die zich, net als mijn moeder deed, langzaam steeds meer in dienst stelde van haar gezin. Want, zo heb ik geleerd van haar voorbeeld, het is een vanzelfsprekende opoffering die de belangrijkste rol in ons leven van ons vraagt.

[…]

Met de intreding van mijn moederrol groeide mijn hart. Ik zeg zelfs tegen de kinderen dat ik voor ieder van hen een eigen hart heb, zoveel hou ik van hen. Maar met dat hart kreeg ik er iets anders bij. Namelijk schuldgevoel. Schuldgevoel wanneer ik zo’n verbale uitglijder maak, wanneer ik ongecontroleerd mijn stem verhef, wanneer ik dreig, wanneer ik manipuleer, wanneer ik werk, wanneer ik naar mijn idee te lang weg ben. Wanneer ik keuzes maak voor mezelf, zelfs wanneer mijn kinderen het me aanpraten omdat ze hun zin niet krijgen. Het schuldgevoel ontstaat vanuit een onbereikbare geïnternaliseerde verwachting, namelijk die van het immer aanwezige, opofferende ideaal van de perfecte moeder, en er niet aan kunnen voldoen.

[…]

Maar waar komt dit idee van het ideale moederschap eigenlijk vandaan? Wat is die perfecte moeder nu eigenlijk?

Ik loop een week na mijn verbale uitglijder door de tentoonstelling Good Mom/Bad Mom in Utrecht. Volgens de makers overheerst er een eenzijdig beeld van ‘de moeder’ als een zelfopofferend en zorgzaam figuur, zowel in de samenleving als in de beeldende kunst. Ze onderzochten hoe dit beeld heeft kunnen ontstaan maar ook welke alternatieve representaties daartegenover kunnen worden geplaatst. Aan het begin van de tentoonstelling zie ik een overzicht van de bekendste moeder uit de westerse geschiedenis: de Heilige Maagd Maria. De oermoeder. In de kunst vrijwel altijd sereen, glimlachend afgebeeld met kindeke Jezus op haar schoot of, als teken van toewijding, aan de borst. Ze is het archetype geworden van wat wij vandaag de dag als ‘goede moeder’ beschouwen, ondanks dat ze tegelijk de meest onrealistische moeder ooit is. Wijs mij een maagd aan die zwanger is geworden… Desondanks, of juist daardoor, werd zij symbool voor de onwankelbare, opofferende liefde en beïnvloedde zij hoe we naar alle moeders in de westerse samenleving kijken.

[…]

Ons idee van de ideale moeder ontstond dus min of meer met de heilige maagd Maria maar werd versterkt door de 18e-eeuwse Franse filosoof Jean-Jacques Rousseau. In zijn invloedrijke opvoedboek Émile ziet hij de moeder als de natuurlijke, morele kern van het gezin die haar hele wezen in dienst moet stellen van man en kinderen. Voor hem was moederliefde een plicht en was het de ‘natuur’ die haar die plicht toebedeelde. Hij introduceerde de ‘ideale moeder’: deugdzaam, emotioneel toegewijd, maar tegelijk ondergeschikt, huiselijk en volledig gericht op andermans geluk. Voor Rousseau was ‘vrouw zijn’ hetzelfde als ‘moeder zijn’.

[…]

In 1980 introduceerde de Franse filosofe Élisabeth Badinter de ‘moederschapsmythe’ in haar boek De Mythe van het moederschap, een historische kijk op het moederinstinct. Ze haalt talloze historische bronnen aan om de geschiedenis van vierhonderd jaar moederliefde in beeld te brengen. Ze komt tot de conclusie dat moederliefde zo uiteenlopend voorkomt, van verwaarlozing en onverschilligheid tot koestering en volledige toewijding, dat van een vaststaand moederinstinct geen sprake kan zijn.

[…]

Moeders dragen een onevenredig groot deel van de zorg voor kinderen, terwijl de samenleving streng toeziet of ze het wel goed doen. Ze krijgen alle verantwoordelijkheid, maar nauwelijks ondersteuning. Ze moeten aan hoge eisen voldoen, maar worden vervolgens verwacht het zelf te doen. En als het dan niet perfect gaat, wijst iedereen met de vinger en weet het beter. Dan is het haar schuld.

Ik herken dit maar al te goed. Een paar dagen na mijn nachtelijke verbale uitglijder, besluit ik het te delen op Instagram. Ik wil laten zien dat zelfs iemand die zo bezig is met bewust ouderschap, ook ‘imperfect’ kan zijn. En hoe logisch dat ook eigenlijk is binnen de context waarin we tegenwoordig als ouders functioneren. De reacties stroomden binnen. Reacties van opluchting en herkenning, maar daarnaast ook veel reacties van verbazing en boosheid. Wist ik wel wat ik mijn kind had aangedaan? Iemand maakte zich ernstige zorgen om mij. Ik kreeg hulp aangeboden van een jeugdpsycholoog die hier heel eerlijk echt van schrok. Vooral hoe dit voor mijn kind moest zijn geweest en hoe het voelt: ‘dit soort woorden blijven hangen, ook al praat je het daarna uit en leg je het uit’ schreef ze. Ze onderstreepte de noodzaak voor mij om de grotere, wijzere liefdevolle volwassenen te zijn die haar frustratie maar op een andere manier moest leren uiten. Iemand schreef zelfs dat ze mijn video had gerapporteerd omdat ze “niet wil dat dit normaal ouderschap wordt” gevolgd door: GROW THE FUCK UP en doe normaal tegen je kind.

Wat uit de reacties vooral blijkt: de krankzinnig hoge druk op moeders om altijd liefdevol, wijs en geduldig te zijn is écht.

[…]

Het brengt me bij het werk van Adrienne Rich. Zij tekent in haar boek Uit vrouwen geboren: moederschap als ervaring en instituut moederschap als bron van macht, creativiteit en ambivalentie en laat zien hoe het patriarchaat die kracht inkadert tot het brave, opofferende ideaal. Rich maakt onderscheid tussen de persoonlijke ervaring van moederschap en het maatschappelijke instituut moederschap. De ervaring is de reële, lichamelijke en emotionele relatie van vrouwen tot hun vruchtbaarheid en hun kinderen, inclusief liefde, ambivalente gevoelens, woede, verveling, verlangen naar eigen ruimte. Het instituut is het geheel aan normen, verwachtingen, wetten en economische structuren dat vrouwen voorschrijft hoe ze moeder ‘horen’
te zijn en dat hun reproductieve capaciteit onder mannelijke controle houdt.

“Het instituut is het kapitalisme, waarin zorg bijna altijd onbetaald of laagbetaald is. Het instituut is het traditionele rolpatroon dat zorg als ‘vrouwelijk’ beschouwt en mannen een authentieke invulling van het vaderschap ontzegt. Het zorgt er niet alleen voor dat vrouwen gemiddeld tweemaal zoveel uren aan zorgtaken besteden, maar ook dat het cognitieve werk binnen het gezin – anticiperen, organiseren, plannen, beslissen – onevenredig door moeders wordt gedaan.” schrijft Lotte Houwink Ten Cate in haar Volkskrant essay.

[…]

Misschien is rebellie tegen het moederschapsideaal wel het dagelijks weigeren om aan onmogelijke standaarden te voldoen en het besef dat mijn kinderen wel meer gebaat zijn bij een moeder die haar menselijkheid toont dan bij een die zichzelf verliest in het najagen van een onbereikbaar ideaal.

Misschien betekent het ook accepteren dat wat goed is voor mijn kinderen niet de enige reden is die meetelt. Mijn grenzen, mijn mentale gezondheid, mijn behoefte aan autonomie, dat zijn ook redenen die moreel relevant zijn. Er is niet één goede manier om moeder te zijn. Er zijn vele vormen van goed moederschap, afhankelijk van de afweging die je maakt.

En misschien is het ook dit: het durven delen van die menselijkheid. Want juist door onze ambivalente ervaringen te benoemen, ontstaat verbinding. Zo doorbreken we het heilige huisje én vinden we de gemeenschap waarin goed moederschap eigenlijk altijd al thuishoort.

Bovendien blijkt uit onderzoek dat af en toe vloeken je fitter, blijer en overtuigender maakt. Dus: perfecte moeder? Fuck it. My kinda perfect.

Meer lezen? Dit is een voorpublicatie uit Ongebonden van Nina Pierson | A.W. Bruna | € 22,99 | Nu verkrijgbaar. 

Doortje en Rens over hun relatie na een kind: ‘Ons hele leven voelt op dit moment als een beproeving’Lees ook