Zijn we allemaal aandachtsverslaafd? 'Aandacht willen maakt je niet automatisch ijdel'

Voor iemand die beweert social media met een gezonde dosis relativering te gebruiken, besteed ik opvallend veel tijd aan mijn vakantiedumps. Aan de selectie, de volgorde, de caption en het tijdstip waarop ik denk dat de foto’s – lees: ik! – de meeste kans maken om gezien te worden. En daar houdt het niet op, want zodra de post online staat, lijk ik voor een paar uur aan de app vastgeplakt. Niet omdat er iets belangrijks gebeurt, maar omdat ik benieuwd ben. Naar de reacties, naar de likes – naar wat die cijfers blijkbaar met me doen. Best gênant om toe te geven, want niemand ziet zichzelf graag als iemand die hunkert naar aandacht. Toch komt die schaamte natuurlijk niet helemaal uit de lucht vallen. We vinden ‘doe maar gewoon’ nog altijd een sympathieker motto dan ‘kijk mij eens’. Wie graag in de spotlights staat, wordt al snel weggezet als ijdel of aandachtsziek. Toch weet ik vrij zeker dat ik niet de enige ben die stiekem blij wordt van een knaller van een post of compliment, en zich afvraagt: waarom doet dit zo veel met me? En is dat eigenlijk erg?

PFIEUW, JE DOET ERTOE
Laten we één ding vooropstellen: aandacht willen maakt je niet automatisch ijdel. De Amerikaanse psycholoog Abraham Maslow schreef in de vorige eeuw al dat mensen niet alleen behoefte hebben aan eten, drinken en een dak boven hun hoofd, maar ook aan erkenning. In zijn beroemde behoeftenpiramide staat de behoefte om gezien en gewaardeerd te worden verrassend hoog. Volgens familietherapeut Else-Marie van den Eerenbeemt ontstaat die behoefte bovendien al heel vroeg, zegt ze in Psychologie Magazine. Nog voordat we prestaties leveren of iets bijzonders bereiken, willen we van onze ouders voelen dat we welkom zijn, dat we ertoe doen en dat het goed is dat we er zijn. Je hoeft geen psychologie te hebben gestudeerd om te weten dat ze een punt hebben. Denk maar eens aan hoe fijn het is als een vriendin opmerkt dat je naar de kapper bent geweest, als je lover ziet hoeveel moeite je hebt gedaan voor die pasta die niet uit een potje kwam of als een collega zegt dat je presentatie steengoed was. Zelf vind ik het misschien nog wel het fijnst als iemand precies begrijpt waarom ik boos, verdrietig of teleurgesteld ben, zonder dat ik daar eerst een heel verhaal over hoef op te hangen. Het is een heerlijk gevoel wanneer iemand je écht ziet. Dat soort momenten voelen niet alleen goed, ze doen ook echt iets met ons. Volgens de – hou je vast – zelfdeterminatietheorie van psychologen Edward Deci en Richard Ryan blijken mensen het beste te gedijen wanneer ze het gevoel hebben dat ze ergens goed in zijn, verbonden zijn met anderen en invloed hebben op hun eigen leven. Geen wonder dus dat aandacht zo’n krachtig effect kan hebben. Eén ‘joh wat heb je dat super gedaan’ kan je humeur soms compleet omgooien, terwijl het gevoel dat niemand ziet hoeveel moeite je ergens in hebt gestoken juist enorm kan steken. En hoe gevoelig we daarvoor zijn, verschilt natuurlijk van persoon tot persoon – wat we vroeger wel of niet hebben meegekregen speelt daarin waarschijnlijk ook een rol.

HEB IK AL LIKES?
De behoefte om gezien te worden is dus bepaald geen uitvinding van Instagram. Hetzelfde geldt voor de neiging om soms de leukste, slimste of meest succesvolle versie van onszelf te laten zien. Al in de jaren vijftig schreef de socioloog Erving Goffman dat mensen zich gedragen alsof ze op een podium staan. We zijn allemaal, bewust of onbewust, bezig met de indruk die we achterlaten en de rollen die we spelen. Wat social media wél hebben veranderd, is dat het podium tegenwoordig nooit meer sluit. Voor Gen Z, de eerste generatie die opgroeide met social media, is het de normaalste zaak van de wereld dat er altijd publiek aanwezig is. Bovendien krijgen we voortdurend feedback op onze voorstelling. Populariteit was vroeger toch een beetje giswerk – je wist ongeveer wie populair was op school, wie altijd veel vrienden om zich heen had en wie indruk maakte, maar daar hield het wel zo’n beetje op. Tegenwoordig hoef je niet meer op je gevoel af te gaan, want de cijfers vertellen je precies hoe je ervoor staat.En natuurlijk doet dat iets met ons. Niet alleen omdat het prettig is om erkenning te krijgen, maar ook omdat social media die erkenning hebben omgetoverd tot een soort spel. Je weet nooit precies hoeveel likes een foto gaat krijgen, wie er gaat reageren of welke video ineens wordt opgepikt door het algoritme. Juist die onvoorspelbaarheid zorgt ervoor dat we steeds opnieuw onze telefoon openen. Onderzoekers vergelijken social media met gokken. Niet zozeer de beloning zelf houdt ons vast, maar de spanning van de vraag óf er een beloning komt. Krijgt die vakantiedump tien likes of honderd? Reageert die ene persoon op je story? Juist omdat we het antwoord niet weten, blijven we terugkeren naar onze telefoons, hopend op een nieuw hartje. Het lijkt iets kleins, maar genegeerd worden kan verrassend veel met ons doen. Onderzoekers weten inmiddels dat sociale afwijzing door ons brein deels wordt verwerkt in dezelfde gebieden die betrokken zijn bij fysieke pijn. Auw, dus. Maar er speelt nog iets. Hoe normaler het wordt om aandacht online te zoeken, des te meer we met elkaar concurreren om die aandacht. We leven tegenwoordig in wat economen en sociologen een attention economy noemen: een wereld waarin miljoenen mensen, merken en bedrijven tegelijkertijd om aandacht strijden. De vraag is nu zó groot dat het inmiddels kansen, status, bereik, invloed en soms zelfs inkomen oplevert als je erin slaagt om gezien te worden in die eindeloze stroom aan content. Het gaat dus allang niet meer alleen om de behoefte aan erkenning waar Maslow ooit over schreef, maar ook om wat die ­zichtbaarheid je kan opleveren.

JE BENT NIET ALLEEN
Aandacht, online of in real life, kán hartstikke positief zijn. Veel dingen die we geweldig vinden zijn zonder aandacht überhaupt onmogelijk. Een boek, een bedrijf, een creatieve hobby, een liedje, een podcast: we hopen altijd dat er iemand aan de andere kant zit die kijkt, luistert of meeleest. Dat is niet gek: soms wil je gewoon dat iets waar je trots op bent niet onopgemerkt voorbijgaat, en verdíént het ook een publiek. Bovendien kunnen social media voorzien in iets waar vroeger veel moeilijker aan te komen was: het gevoel dat er mensen zijn die je begrijpen. Dat kan enorm ­waardevol zijn voor jongeren die worstelen met hun geaardheid, voor mensen met een chronische ziekte of voor meiden die online ontdekken dat anderen tegen hetzelfde hormonale gezeur aanlopen als zij. Neem de inmiddels bekende huilvideo’s. Het is verleidelijk om daar meteen het label aandachttrekker op te plakken. En ja, kwetsbaarheid doet het vaak goed online. Maar misschien hopen sommige mensen niet op aandacht, maar vooral op iemand die hen begrijpt. Op iemand die reageert met: ‘Hé, ik herken dit. Ik heb dit ook ­mee­gemaakt.’ Want je kan ontzettend veel aandacht krijgen zonder je écht gezien te voelen – soms is zo’n reactie dus precies waar iemand naar op zoek is.

Jessie Maya woont in Brabant: 'Ik heb wel even gepolst hoe gelovig het dorp is voordat we het huis kochten'Lees ook