‘Op de avond na haar dood zijn mijn moeders sieraden van haar lichaam gestolen’

Op een feestje drop ik het woord erfenis en iedereen tuimelt onmiddellijk over elkaar heen met verhalen. Zo spuwen vijf jaar na de dood van haar moeder de ogen van mijn zachtaardige vriendin Anique nog steeds vuur: “Een week na haar dood stapten mijn schoonouders onaangekondigd haar flat binnen, waar ik stond op te ruimen met mijn zus. Ik dacht dat ze kwamen helpen, maar mijn schoonvader zei: ‘Die ijskast wil ik wel hebben.’ Maar wij waren juist aan het kijken welke spullen nog iets zouden opleveren, want mijn zus kan elk honderdje heel goed gebruiken. ‘Oké,’ zei m’n schoonvader, ‘zestig euro dan.’ Dat ding was best nieuw, op Marktplaats zouden we er meer voor krijgen. Daar sta je dan met al je verdriet te bakkeleien over een paar tientjes. En wat viel mijn schoonvader door de mand. Hij was gewoon gekomen om te kijken of er nog wat te halen viel.”

“Mijn man praat niet meer met zijn zussen,” zegt vriendin Laura. “Na de dood van hun moeder heeft hij geen cent gezien van het huis in Frankrijk. Dat had mijn schoonmoeder voor een prikje verkocht aan het bedrijf van een van mijn zwagers, toen ze al behoorlijk in de war was. Ze heeft toen ook een hypotheek genomen op haar huis in Nederland, en dat geld is in het bedrijf van een andere schoonzus verdwenen. Volgens zijn advocaat zou het dermate ingewikkeld worden fraude te bewijzen, dat hij het er uiteindelijk maar bij heeft gelaten. Maar het blijft steken, vooral met de feestdagen. Hij heeft geen familie meer.” “Mijn nichtje deed altijd de boodschappen voor haar zieke moeder,” zegt Moniek. “Daar werd ze zeer om geprezen. Maar na mijn tantes dood bleek uit de bankafschriften dat mijn nichtje voor ruim duizend euro per maand in de supermarkt had uitgegeven. Aan wat? Kaviaar? Mijn tante at nauwelijks meer in die tijd. Haar dochter deed van dat geld boodschappen voor haar hele gezin, en heeft er zo ruim twintigduizend euro doorheen gejaagd. Er was na haar dood nog maar een paar duizend over. Woedend was ze toen ze daar geen deel van kreeg van haar broers. Ze had zoveel voor mama gedaan, vond ze.” Maria: “Op de avond na haar dood – ze lag thuis opgebaard en er was alleen directe familie aanwezig – zijn mijn moeders sieraden gestolen. Uit haar kistje én van haar lichaam. Door wie? Daar wordt nu druk over gespeculeerd in de familie. Het komt in elk geval niet meer goed tussen mijn ooms en tantes.”

Zie hier de mens op z’n miezerigst, ontdaan van elk decorum. Want dat zijn we bij het verdelen van een erfenis. De meest stuitende verhalen van die avond – iets met aandringen op euthanasie en een notaris die op het sterfbed van de desbetreffende man nog een huishoudster voor tonnen bevoordeelt – laat ik maar achterwege. Trouwens, dat van die gestolen sieraden had ik nooit geloofd als er acht jaar geleden niet een diamanten ring van mijn oma’s lijk was verdwenen, al is die dan gepikt door een medewerker van het bejaardentehuis.

Het verdelen van de erfenis zorgt bij bijna een derde van de doden voor hevige familieruzies, aldus een onderzoek van de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie. In driekwart van deze gevallen zijn de familiebanden daarna onherstelbaar beschadigd. Precies hetzelfde beeld kwam uit een onderzoek van maandblad Plus waar- aan 2800 mensen meewerkten. Na bijna een kwart van alle erfenissen, meestal als de langstlevende ouder is overleden, is het dus voorgoed gedaan met de familievrede. Wat daarbij niet helpt is dat veel mensen een onduidelijk of verouderd testament hebben, of dingen onvolledig hebben geregeld. Of helemaal geen testament, zoals de helft van de Nederlanders. Daarmee vragen ze om moeilijkheden bij hun nabestaanden, maar dat kan ze blijkbaar niets schelen. Na hen de zondvloed aan onderlinge haat en nijd.
In zestig procent van de gevallen gaat een conflict over de hoogte van de erfenis, zoals de verdeling van het geld, of de verkoop van het ouderlijk huis. Er wordt in Nederland jaarlijks zo’n elf miljard aan nagelaten geld verdeeld. In ongeveer tweederde van de erfenissen is er een bedrag van minder dan een halve ton, een kwart van de mensen laat tussen de 50.000 en 200.000 euro na en bij tien procent gaat het om meer dan twee ton. Eén procent van de doden heeft louter schulden te verdelen. In veertig procent van de ‘ruzieboedels’ gaat het niet zozeer om het geld, maar om bijzondere stukken met vooral emotionele waarde, zoals antiek en sieraden. Wie krijgt mama’s trouwring? Onlangs stonden in Amerika twee miljonairs voor de rechter om een broodtrommel van pa, die voor beiden stond voor ‘de geur van hun jeugd’.

Het zijn vooral broers en zussen die elkaar bevechten en bestelen. Vijfenveertig jaar na dato is mijn moeder nog steeds verontwaardigd als ze vertelt over de erfenis van haar schoonmoeder. Mijn vader en zijn broer hadden afgesproken in het huis van hun overleden moeder de spullen te verdelen, maar daar aangekomen bleken de mooiste dingen – inclusief veel schilderijen van mijn opa, die een redelijk bekend kunstschilder was – op magische wijze in rook op te zijn gegaan. Mijn oom en zijn vrouw hadden alvast stiekem wat dingen voorverdeeld. Schuimbekkend van woede over zoveel onrechtvaardigheid siste mijn moeder pa in het oor dat hij moest protesteren, maar hij zweeg. Gelaten onderging hij de schijnvertoning die de verdeling van de erfstukken nu was geworden. Maar erna belde hij zijn broer nooit meer: “Wat mij betreft kan hij doodvallen.” Toen broerlief dat daadwerkelijk deed, togen mijn ouders en ik naar zijn huis om afscheid te nemen. Daar hingen alle gestolen schilderijen aan de muren. Even overwogen mijn moeder en ik allebei een schilderij van de muur te pakken en weg te rennen, maar fatsoen en angst floten ons terug. Daar hebben we al twintig jaar half en half spijt van.
Hoe komt het toch dat hysterie en vuile streken bij een overlijden schering en inslag zijn, ook bij anders redelijk weldenkende mensen? “Soms gaat het domweg om botte hebzucht, maar meestal gaat het helemaal niet om geld maar om oud zeer: jaloezie, bitterheid, het gevoel altijd achtergesteld te zijn”, zegt erfcoach Nico. Hij begeleidt onder andere mensen bij het plannen en afhandelen van erfenissen. Hij helpt mensen over hun eigen schaduw heen te stappen bij het verdelen, zodat ze morgen weer door kunnen en met een goed gevoel aan vroeger kunnen denken. “Neem een gezin waarin één kind wel heeft kunnen studeren en de ander niet. Die wil dan bijvoorbeeld meer uit de erfenis, want hij sukkelt aan de onderkant, terwijl zijn broer er prima bij zit.”

De verdeling van de erfenis kun je blijkbaar zien als een finale afrekening met je familieleden: met je opvoeding, de manier waarop ouders je voortrokken of juist achterstelden, maar ook met de manier waarop je al jaren wordt behandeld door je broers en zussen. Velen voelen bij het sterven van de laatste ouder onbewust aan dat dit de laatste kans is om nog punten te maken, om nog enige invloed te doen gelden. Pas dan is de navelstreng definitief doorgeknipt.

Goed, maar broedertwisten kennen we al sinds Kaïn en Abel. Waarom vechten broers en zussen tegenwoordig méér over de erfenis dan voorheen? Want die trend constateren de Koninklijke Notariële Beroepsvereniging, maandblad Plus, advocaten en mediators heel duidelijk. Als oorzaken geven zij aan dat de maatschappij is veranderd. Burgers zijn mondiger en assertiever, er is sowieso meer onvrede bij mensen. En er is meer te halen: ouderen van nu zijn rijker dan ooit. Familiebanden zijn losser en minder vanzelfsprekend dan toen we nog met z’n allen uit één gezin kwamen en in hetzelfde dorp woonden. We ‘hebben niet zoveel meer met elkaar’ en er is een groeiend aantal stiefrelaties in het spel.

“Ik ben onterfd,” vertelt een goede vriendin verbijsterd. Haar zeer rijke vader heeft haar zoveel mogelijk uit zijn testament geschrapt ten faveure van zijn tweede vrouw en stiefkind. ‘Jij erft genoeg van je moeder,’ was zijn verweer. Maar daar ging het mijn vriendin niet zozeer om: ze heeft altijd een goede band gehad met haar vader, hoe kan hij dit dan nu doen? En omdat ze als baby is geadopteerd, voelt het nu alsof ze voor een tweede keer is afgedankt.

Net zoals ruzie komt onterven ook veel vaker voor de laatste jaren, vooral als vaders vermogend zijn, scheiden of weduwnaar worden en er vervolgens een nieuwe, vaak veel jongere partner in beeld komt die ook nog héél lang niet doodgaat. Nico: “Die gaan dan terug naar de Moldavië, en dat geld zien de kinderen nooit meer terug.” Maar de gieren strijken vaak ook al neer als de prooi nog leeft. Erg aangrijpend zijn de verhalen op www.alzheimermisbruik.nl en het boek Ik laat je nooit in de steek van Philip Kooke. Zijn vermogende vader trouwde – flink dement – heimelijk met een jongere, Poolse vrouw die hem isoleerde van zijn familie en ertoe aanzette zijn kinderen te onterven. De notaris die hieraan meewerkte is op zijn vingers getikt, maar het testament kan niet ongedaan worden gemaakt.

26.000 ouderen worden naar schatting jaarlijks financieel misbruikt. Dat kan gaan om het stelen van een tientje door de mevrouw van de thuiszorg tot iemand onder druk zetten zijn testament te veranderen.

Schoonzus, zwager of stiefmoeder, als die zich roeren bij een overlijden, kun je er bijna zeker van zijn dat je er slechter van wordt. Nu heeft de koude kant ook wel een punt, soms. Jaar in jaar uit ondergaat zij de frustratie, boosheid, teleurstelling en verdriet van geliefden, die nog steeds niet heen zijn over hun nare, kille ouders; die kapotgaan aan hun op zichzelf gerichte kinderen die zelden langskomen; over geweldige broertjes die altijd werden voorgetrokken, of zielige zusjes die constant zijn gepamperd. Het slachtoffer zelf heeft behalve boosheid vaak ook nog een verlammende mix van andere gevoelens zoals liefde, bloedband, schuld en angst voor nog meer afwijzing. De koude kant heeft meer afstand en minder scrupules, die is gewoon boos. Wat kan je zwager met het feit dat jij en je zusje ooit een kamer en al jullie geheimen deelden, als hij al jaren nare dingen over je hoort? Die antieke staartklok, dáár kan hij wat mee.
Zoals de koude kant zo haar eigen plek heeft in de familie, zo heb- ben de kinderen van de overledene vaak ook vaste rollen. De oudste, gewend de leiding te nemen, wordt door de ouders vaker benoemd tot executeur testamentair. Typisch voor hem (of haar) is dat hij er vaak van overtuigd is dat zijn mening meer telt dan die van de anderen. Stiekem vindt hij ook vaak dat hij recht heeft op meer dan de rest, gewend als hij is om altijd verantwoordelijkheid te nemen. De middelste ergert zich hieraan, maar laat dat al jaren niet meer blijken, laat staan dat hij de strijd aan gaat. Hij onttrekt zich het liefst aan alles, roept dat hij niets hoeft, maar ondertussen. De jongste voelt zich vaak bij voorbaat al gepasseerd en maakt daarbij een hoop lawaai.
Maar hoewel het veelal broers en zussen zijn die elkaar in de haren vliegen boven de kist, ziet erfcoach Nico de ergste ellende bij de zogenaamde suikerooms en –tantes. “Bij ongetrouwde, kinderloze ooms en tantes van wie gezegd wordt dat ze centjes hebben. Daar komen vaak mensen op af die alleen maar in het testament willen komen, liefst als enige. Of het gebeurt daarvoor al, je reinste oudermishandeling is dat. Laatst had ik hier een vrouw die door haar neef was uitgekleed, ze had helemaal niets meer.”
Een goede vriend van me wilde een paar jaar geleden een documentaireserie maken over taboes.
“Weet jij nog een hele erge?” vroeg hij.“Kinderen die willen dat hun ouders doodgaan, zodat ze zich op de erfenis kunnen storten,” antwoordde ik. Hij verschoot van kleur, dat ging hem echt te ver. “Weet je niet nog een of andere seksuele aberratie?” vroeg hij.
Taboe of niet, bespeur ik soms niet wat ongeduld bij mensen van mijn leeftijd? Vroeger erfden we zo ergens tussen ons dertigste en vijftigste, maar nu – met de krankzinnig hoge leeftijdsverwachting van onze ouders – erven we vaak pas als we zelf bejaard zijn. En de kans is groot dat er dan helemaal niet zoveel meer over is, omdat onze ouders alles hebben uitgegeven aan extra zorg. Wij zijn immers niet van plan elke dag hun steunkousen aan- en uit te komen trekken of hun wc te schrobben. Maar wij kunnen, na een leven van jobhoppen, zzp’en en het afschaffen van de vut, na ons vijftigste wél elke cent gebruiken.
Wat ook meespeelt is de lifestyle van onze generatie. De generatie van onze ouders en grootouders was veel zuiniger. Wij willen nú groots en meeslepend leven, nú die zwarte, stalen deuren, nu dat visgraatparket, nu die ultradure bakfiets. Het idee van snel succes en grote rijkdom is deel van onze cultuur geworden. Dat zorgt voor onrust, voor hebberigheid, voor verzoeken om een voorschot op de erfenis. Bij een bezoek aan de bank voor hypotheekadvies gooien mensen behalve hun eigen loonstrookje soms ook schaamteloos de te verwachten erfenis van pa en ma op tafel.
Mij geeft het geld van mijn moeder vooral rust. Elke keer als ik denk: help, ik moet meer aan mijn pensioen doen, sus ik mijn geweten met- een met de gedachte aan mijn moeders spaarzaamheid. Krankzinnig eigenlijk, dat ik ervan uitga dat mijn moeder mijn pensioen gaat verzorgen. Ik vraag mijn moeder nooit om een cent, waarom beschouw ik het dan als een door God vergeven recht dat zij haar afbetaalde huis aan mij nalaat? Zo werkt het toch niet in de liefde?
“Nou, zo werkt het wat mij betreft wel,” roept Marlene. “Mijn zus en ik zijn altijd gemarginaliseerd, door onze stiefvader én onze moeder. Het kind van hen samen, ons zusje, kreeg wel liefde, dat maakte het extra schrijnend. Tot mijn moeders dood heb ik gewacht op een gebaar, iets van: jij mag er ook zijn, maar niks. Toen zij stierf, hebben mijn zus en ik erop gestaan dat het ouderlijk huis werd verkocht, hoewel ons jongste zusje daar inmiddels in woonde. Voor niks. Ons zusje heeft er alles aan gedaan om het tegen te houden, maar we hebben doorgezet en gelukkig had mijn moeder geen testament, eindelijk waren we allemaal eens gelijk. Uiteindelijk heb ik netto 1.7 ton op mijn rekening gekregen. Ik heb er nog nauwelijks iets van uitgegeven, maar ik geniet telkens weer als ik mijn bankafschrift binnenkrijg.”
De erfenis als schadevergoeding, als aflossing van het leed dat jeugd heet. Dat is wel heel cynisch. Bijna iedereen heeft zijn ouders wel iets – vaak veel – te verwijten, maar moeten die daarvoor betalen, ook als ze je niet hebben geslagen, misbruikt of uitgehongerd? Ik vraag mijn moeder hoe ze erover denkt dat ik graag van haar wil erven. Ze reageert heel opgewekt: “Maar ik wil jou ook ontzettend graag iets nalaten.” Pay it forward, dat is ook de essentie van de voortplanting. Je geeft leven, liefde en geld door aan de volgende generatie, zonder er al te veel voor terug te verwachten, zeker geen boete voor ondeugdelijk uitgevoerd opvoedwerk.
Wat staat ons, de kinderen, te doen? Onze eigen shit opruimen. Zorg dat je eindelijk emotioneel en financieel onafhankelijk van je ouders wordt. Desnoods door voor hun dood met ze in therapie te gaan, het uit te vechten met je broers en zussen en je een halve hartaanval te werken, maar als je geen treurige aasgier wilt worden, is dat toch echt nodig.
Wat staat ons, ouders, te doen? Hoe jong of oud kinderen ook zijn, ze blijven snakken naar onze erkenning. En waar ze echt wat aan hebben, is aan een stevige basis van liefde vóór onze dood. “Nou, wat ook helpt is dat ouders een duidelijk testament opstellen, en dat up to date te houden,” vult de erfcoach mijn hoogdravende woorden nuchter aan. Als je hoopt dat je erfenis meer zal zijn dan geld; dat je nabestaanden ook rente trekken van je goede raad en goede daden, van de liefde die je gaf, moet je wel zorgen dat ze niet verzanden in een oorlog om het zilveren theeservies.•