Prof. dr. Iva Bicanic schrijft voor LINDA. een aantal artikelen over een onderwerp waar we het eigenlijk liever niet over hebben: seksueel misbruik van kinderen.
Prof. dr. Iva Bicanic is klinisch psycholoog met een expertise in seksueel misbruik en trauma. Ze richtte het Centrum Seksueel Geweld op en is hoofd van het Landelijk Psychotraumacentrum in het UMC Utrecht. Onlangs is ze benoemd tot hoogleraar seksueel misbruik van kinderen aan het UMC Utrecht.
Dertig jaar geleden zat ik in de collegebanken en hoorde ik professor Lamers spreken, toen hoogleraar kindermishandeling. Ze had het over seksueel misbruik bij kinderen en mijn mond viel open: wát? Gebeurde dit? Waarom zouden volwassenen dat doen? Waarom zeggen die kinderen niks? Die eerste shock sloeg om in een fascinatie en zo is het gebleven. In mijn werk probeer ik uit te zoeken wat er achter misbruikgedrag zit: hoe komt het dat iemand over de grens gaat? Wat weten we over slachtoffers? En wat helpt in de verwerking?
Het is een interessante tijd om me hierin te verdiepen, de wetenschap is namelijk nog niet zo lang bezig met het onderzoeken van de gevolgen van seksueel misbruik. Vijftig jaar geleden leerden psychologen bijvoorbeeld dat slechts één op de miljoen vrouwen slachtoffer was van incest en dat de impact hiervan verwaarloosbaar was. Dat stond toen gewoon in officiële studieboeken voor psychologen en psychiaters, hè. Inmiddels weten we veel meer over de omvang van misbruik binnen families en gezinnen, en daarbuiten, en snappen we beter wat de korte- en langetermijneffecten kunnen zijn.
En tóch merk ik steevast weerstand als het hierover gaat. Als ik word uitgenodigd in een talkshow, gaat het na mijn bijdrage steevast over voetbal. Even ‘iets luchtigs’ voor de kijkers thuis. Terwijl ik denk: seksueel misbruik is niet normaal, maar het is er wél. Ja, het is zwaar, maar we moeten het er gewoon over kunnen hebben. En dat mag soms best even binnenkomen.
Kirsten (30) werd misbruikt door een goede vriendin van haar moeder: 'Ze nam me mee naar hotels'
Iedereen denkt ‘dat gebeurt niet in mijn straat, familie, of op de school van mijn kind’. Begrijpelijk, daar wil je niet aan denken. Maar per basisschoolklas zijn er gemiddeld een tot twee kinderen slachtoffer van seksueel misbruik. Met die ongemakkelijke realiteit moeten we elkaar wél confronteren als we willen dat er iets verandert. Die afweer, het denken dat zoiets ‘hier niet gebeurt’, is echt ons grootste probleem. Dit onderwerp heeft licht nodig, aandacht. Als we het hier vaker over hebben en beter begrijpen waarom het kan gebeuren en voortduren, leidt dat ertoe dat het minder verstopt wordt. Misbruik gedijt bij duisternis. Als we het blijven belichten, zal er uiteindelijk minder misbruik zijn.
Veel mensen denken dat seksueel misbruik door een volwassene gebeurt en gepaard gaat met fysiek geweld. Dat is niet altijd zo. Als we kijken naar kindermisbruik in familiekringen, gebeurt het vaak onder de vlag van liefde. De pleger zegt: ‘Ik vind jou lief en dit doen mensen als ze van elkaar houden’. Het beeld van een gewelddadige verkrachting in de bosjes komt voor, maar misbruik vindt vooral thuis plaats. Wat dit betreft is de straat veiliger dan je eigen slaapkamer. Vaak is er geen sprake van blauwe plekken, bedreiging of een mes op de keel. En vaak gebeurt het door leeftijdsgenoten, zoals vrienden, broers en zussen.
We creëren zelf een beeld van wat seksueel misbruik is, bijvoorbeeld op basis van films, en zeggen al snel dat ‘een echte verkrachting’ het ‘allerergst’ is. Ik beweer, op basis van wetenschappelijk onderzoek, dat alle vormen van misbruik potentieel schadelijk kunnen zijn. Ook een eenmalige betasting, bijvoorbeeld door een oudere neef die tijdens het tv-kijken onder een dekentje aan je friemelt, kan sporen achterlaten en. Iedereen heeft zijn eigen erg.
Dat is de reden waarom ik deze artikelen op LINDA.nl ga schrijven. Ik hoop dat mensen beter gaan begrijpen dat er verschillende soorten misbruik zijn, en verschillende motieven om misbruik te plegen. Het is niet zwart-wit. Niet alle plegers zijn pedoseksueel, het ligt veel complexer. Misbruik gebeurt vaak door iemand die je goed kent. De meeste plegers zijn hele gewone mensen uit onze eigen familie- en vriendenkring die ook gewoon werken, op vakantie gaan en leuke hobby’s hebben. Je kunt het niet zien aan de buitenkant en het is soms dichterbij dan je denkt.
Precies daarom is het zo belangrijk om beter te gaan begrijpen hoe misbruik werkt en waar risico’s liggen. Dat is een maatschappelijk proces waar veel tijd voor nodig is. We praten al vaker over misbruik sinds MeToo. Misschien is het over tien jaar ook normaler om te praten over wat er gebeurd is toen je klein was. Maar dan moeten we wel onze oogkleppen af durven doen. Dit artikel lezen is al een eerste stap.
Marlene (64) woonde in Jeugddorp De Glind, waar geweld en misbruik in de doofpot werden gestopt
Natuurlijk: als ik echt helemaal stilsta bij dit onderwerp, dan kan ik me weleens machteloos voelen. Als ik denk aan kinderen die op de basisschool doen alsof er niets aan de hand is, terwijl ze thuis door hun opa, zus of oppas misbruikt worden. Door de mensen die dichtbij staan en van wie ze leren: déze mensen kun je vertrouwen, zij horen bij ons.
Je kunt je eigen kinderen nooit honderd procent behoeden voor misbruik en dat is een angstige realisatie. Ook ik voel daarin mijn eigen kwetsbaarheid. We vertrouwen onze kinderen elke dag toe aan de handen van anderen. Dat is normaal. Het is niet normaal als iemand daar misbruik van maakt. In volgende artikelen beschrijf ik wat je wél kunt doen om je kinderen te leren begrijpen hoe wensen en grenzen werken.
Als het gaat om het doorbreken van misbruik, denk ik dat de grootste verantwoordelijkheid niet bij de pleger of het slachtoffer ligt, maar bij de omstander. Een slachtoffer durft niet altijd te praten over wat er gebeurd is, bijvoorbeeld uit angst voor ongeloof, ontkenning of andere negatieve reacties. De pleger praat ook niet, want die is bang voor sociale afwijzing of straf als dit uitkomt. Dan blijven alleen de omstanders nog over: jij en ik, dus. Het is aan ons om hierover te praten. Begin eens over dit artikel tegen een collega of moeder op het schoolplein. En als je dan merkt dat je er eigenlijk niet over na wil denken, denk dan juist nog even dóór.
Het kan zijn dat dit onderwerp nare herinneringen naar boven brengt. Centrum Seksueel Geweld biedt professionele hulp en is 24/7 bereikbaar via het telefoonnummer 0800 – 0188. Je kunt ook terecht bij Slachtofferhulp Nederland via 0900-0101. Weet dat je niet alleen bent.
Het beste van LINDA. direct in je mail? Meld je aan voor onze nieuwsbrief.
Iva Bicanic schrijft boek voor slachtoffers seksueel misbruik: 'Wil erkenning bieden, maar ook perspectief'
