Bedrijven, de samenleving en zelfs vaders: iedereen lijkt geld te verdienen aan kinderen, behalve de moeder. En dat begint al voordat ze er zijn. In haar nieuwe boek laat econoom Sophie van Gool de vele verdienmodellen zien.
“Kinderen krijgen confronteert je met een fundamenteel gebrek aan controle”, zegt Van Gool in gesprek met LINDA. “De babyindustrie speelt daar handig op in.”
Het eerste zaadje voor dit boek wordt gepland tijdens Van Gools eerste zwangerschap. Nadat zij en haar partner zijn rondgeleid op de kinderopvang, krijgen ze een aanbod waar ze binnen vijf dagen op moeten reageren. De offerte: 1700 euro per maand voor drie dagen per week. “Toen dacht ik wel: holy smokes. Ik wist wel dat het duur was, maar zó duur.. Dat was het moment dat ik me realiseerde hoeveel geld hierin omgaat, en dat geld gaat lang niet allemaal naar de leidsters. Het gaat naar de internationale private-equityfondsen die fors investeren in de Nederlandse kinderopvang.”
Of het nu over de kinderopvang, momfluencers of producenten van draagzakken gaat: aan kinderen wordt massaal verdiend. Dat begint al voordat ze er zijn. Koppels met vruchtbaarheidsproblemen – medisch maar ook ‘sociaal’, zoals bij alleenstaande vrouwen of lhbtq+ koppels – kunnen sperma bestellen in Denemarken. Ook laten steeds meer vrouwen hun eitjes invriezen.
In Je kind is een goudmijn laat Van Gool zien dat het ouderschap voor veel partijen een lucratief businessmodel is geworden, terwijl moeders er financieel juist op achteruitgaan. Ondertussen profiteert de samenleving wél van al hun onbetaalde arbeid thuis.
'Moederen' verandert het brein, en dat geldt ook voor zorgende mannen
Wat zegt het over onze tijd dat de babyindustrie juist nu groeit en booming is?
“Deels is het politiek beleid: veel dingen worden nu aan de markt overgelaten. Denk daarbij aan de kinderopvang maar ook aan de fertiliteitsindustrie waarbij steeds meer privéklinieken ontstaan. Het idee is: daardoor gebeurt het efficiënter en wordt het goedkoper, maar vaak blijkt dat toch niet zo te zijn. Als er winst moet worden gemaakt, zijn de kosten niet per se lager.
Tegelijkertijd promoten momfluencers een vorm van intensief moederschap waarbij je al je tijd, aandacht en geld moet steken in de ontwikkeling van je kind. En daar heb je ineens allerlei spullen bij nodig die de oudere generatie niet had. Ook is er nu veel meer mogelijk, zoals bijvoorbeeld draagmoeders, en mensen kunnen dat ook betalen. Via het internet kunnen ei- en spermacellen makkelijker verscheept worden, en we reizen makkelijker over grenzen heen.”
Er is veel mogelijk, zeker in de fertiliteitsindustrie. Dat roept wel dilemma’s op: waar ligt de grens, en hoe ver mag je gaan in het marktdenken?
“Het roept allerlei ethische vragen op, inderdaad. Aan de ene kant kunnen mensen die vroeger geen kinderen konden krijgen – of alleen met veel pijn en moeite – dat nu wel. Dat zorgt voor veel geluk. De keerzijde is dat deze industrie ook profiteert van het wanhopige verlangen van wensouders.
Zij steken jaren en veel geld in die trajecten, waarbij ze hun grenzen steeds weer verleggen. Eerst zeggen ze: ‘We willen absoluut geen anonieme donor.’ Maar als dat later de enige optie blijkt, verandert dat vaak. De wens is zó sterk, en de partijen die op deze markt actief zijn spelen daarop in of maken daar zelfs misbruik van. Ze zien deze wensouders toch als klanten waar ze geld aan kunnen verdienen, al zullen ze dat nooit zo expliciet zeggen. Het belang van het kind raakt daardoor al snel ondergeschikt aan het belang van de ouders, en aan dat van de aandeelhouders.”
Ook de producenten van dure kinderwagens en andere spullen spelen in op de onzekerheid van ouders, schrijf je. Allemaal willen ze het beste voor hun kind, en ‘de beste producten’ geven een gevoel van houvast.
“Kinderen krijgen confronteert je met een fundamenteel gebrek aan controle. Je weet ten eerste al niet of het lukt om zwanger te raken, hoelang dat zal duren en of de zwangerschap goed zal verlopen. Vervolgens weet je niet wat voor karakter je kind krijgt, en welke problemen er zullen volgen: je hebt daar heel weinig invloed op.
De babyindustrie speelt daar handig op in. Als je kind bijvoorbeeld slecht slaapt, word je vanzelf wanhopig: dat weet ik uit ervaring. Wanneer een slaapcoach dan zegt: ‘ik heb dé oplossing voor je’, ben je al snel bereid alles te doen. Wat volgt is een speciale methode die vaak niet de oplossing is. Als het zo simpel zou zijn, zou doorslapen niet zo’n groot probleem zijn voor veel ouders. Wel biedt het mensen vaak een beetje houvast in hun verwarring.”
Je schrijft dat veel ouders vanuit hun werk gewend zijn dat er altijd een formule of cijfer is dat het probleem oplost. Maar kinderen werken niet zo.
“Nee. Mijn hypothese is, want ik heb het niet onderzocht, dat dit vooral geldt voor hoogopgeleiden die in het bedrijfsleven werken. Als consultant stop je alles in een spreadsheet en dan komt er een antwoord uitrollen. Voor deze groep is het denk ik lastiger om de onzekerheid van het ouderschap te accepteren, dan voor mensen die bijvoorbeeld in de zorg werken. Zij weten allang dat maakbaarheid een illusie is, en dat ieder mens of kind verschillend is.
Ook denk ik dat hoogopgeleide mensen die veel verdienen vaak gewend zijn aan het behalen van targets en KPI’s, en de voldoening en de status die dat geeft. De zorg voor jonge kinderen is het tegenovergestelde: het is totaal niet efficiënt, en niemand geeft je een bonus als je vijf luiers hebt verschoond en twee dutjes zijn gelukt. Je hebt een totaal andere mindset nodig.”
Jolien en Laurine zijn allebei solomoeder dankzij een donorplusvader: 'De vaders zien hun kinderen één weekend per maand'
Je besteedt ook veel aandacht aan momfluencers. Hoe groot is hun invloed?
“Groot, op meerdere vlakken. Natuurlijk promoten zij al die producten: slaapcoaches waren nooit zo groot geworden zonder sociale media. Op subtielere wijze promoten zij een zeer intensieve vorm van het moederschap. Deze vrouwen geven geen saaie broodjes mee voor de lunch maar sandwiches in leuke vormpjes. Bij hen is het áltijd gezellig thuis, en opgeruimd. Niemand krijgt driftbuien. Ik denk dat veel moeders dit onzeker maakt.
Ook omdat je het gevoel hebt dat je ze goed kent terwijl je eigenlijk geen idee hebt wat er echt in hun leven omgaat, of waar ze onzeker over zijn.”
Je schrijft: ‘Het recht van de vrouw blijft op Instagram toch vooral het aanrecht. Maar dan wel graag een jaloersmakend mooi, peperduur, natuurstenen aanrecht. Zonder kruimels.’
“Momfluencers laten meestal een supertraditioneel vrouwbeeld zien. Ze zien er goed uit, hun huis ook en ze kunnen goed koken. De vaders zie je niet en lijken niets te doen thuis. Of ze koken dan één keer, dankzij HelloFresh. Hier is de kortingscode. Terwijl die vrouwen juist vaak de kostwinners zijn.
Dat vind ik er kwalijk aan, en ook hoe ze hun kinderen inzetten als verdienmodel, en soms helemaal geen rekening houden met hun privacy.
Wel is het heel knap dat ze zoveel geld weten te verdienen met het moederschap, maar ondertussen presenteren ze zich dus wel als onschuldige huisvrouwen. Sommigen zeggen zelfs expliciet tegen andere vrouwen dat ze niet zouden moeten werken, omdat het hun taak is om thuis bij de kinderen te zijn. En ondertussen runnen ze dan op de achtergrond een miljoenenbedrijf. Dan denk ik wel: ja hallo, dit klopt niet.”
Er is natuurlijk wel een verschil tussen de reguliere momfluencer en de echte tradwife, maar in principe is het businessmodel hetzelfde.
“Maar het is ook een glijdende schaal: er zijn meer tradwives dan je denkt. Mensen hebben vaak ook niet door dat ze tradwives volgen, omdat ze vooral hun kinderen en huishouden laten zien. Ze hebben tenslotte niet op hun voorhoofd staan dat ze tegen abortus of het homohuwelijk zijn.”
De kern van het boek is: iedereen verdient aan je kinderen – zelfs mannen gaan meer verdienen als ze vader worden – behalve de moeders. Zij gaan erop achteruit. Ergens weten we dat wel, maar het blijft pijnlijk.
“Wat het extra schrijnend maakt, is dat iedereen kinderen nodig heeft. Politici en werkgevers zeggen vaak: kinderen krijgen is een individuele keuze. Als je daardoor minder kan werken, moet je dat zelf maar oplossen.
Tegelijkertijd heeft iedereen kinderen nodig om onze pensioenen te betalen en zorg te verlenen: kinderen van nu zijn de arbeiders van de toekomst. Wanneer je kinderen als privékwestie ziet, ga je eraan voorbij dat de maatschappij alleen doordraait als er een volgende generatie komt. Dat betekent niet dat iedereen kinderen moét krijgen – dat hoor je ook wel, maar het zou een vrije keuze moeten zijn. En je moet wel in hen investeren.
Onze overheid doet dat al: het onderwijs is in Nederland heel goed geregeld. Maar alles daaromheen – vakanties, na schooltijd – of daarvoor, moet je zelf maar uitzoeken. We zien de opvoeding als een individuele aangelegenheid, terwijl we het volgens mij meer als collectieve taak zouden moeten zien.”
Het verschil tussen scholen, die in principe gratis en niet winstgevend mogen zijn, en de kinderopvang is groot. Dat is big business. Komt dat ook doordat we kinderopvang hier meer als dienst voor de ouders zien?
“Absoluut. Kinderopvang is voor de ouders, zodat ze allebei kunnen werken. Alleen dan krijg je kinderopvangtoeslag. Het gaat dus niet zozeer om het kind, terwijl onderzoeken laten zien dat kinderen er veel baat bij kunnen hebben. Je kunt bijvoorbeeld voorkomen dat kinderen met een achterstand aan de basisschool beginnen. Onze politiek ziet het ondertussen nog steeds als middel om vooral moeders aan het werk te krijgen.
Vervolgens hebben we kinderopvang helemaal aan de markt overgelaten: het zijn investeringsobjecten geworden. Private, commerciële partijen mogen zelf de prijs bepalen, winst maken en na een paar jaar de boel weer doorverkopen aan de volgende investeerder. Bij basisscholen zouden we dit heel raar vinden, en ik denk dat het de kinderopvang ook duurder maakt dan nodig.”
Estelle Cruijf over solo-moederschap: 'Er was geen sprake van co-ouderschap, niet omdat ik dat niet wilde'
Je laat zien: het marktdenken zit overal. Toch is er één plek waar we het niet hebben over geld, en dat is thuis. Als het over de onbetaalde arbeid van moeders gaat, hebben we het ineens over liefde en de natuur. Hoe kan dat?
“Zonder over te gaan tot complottheorieën: ik denk dat er sterke krachten zijn die dit in stand willen houden. Met name mannen. Veel van hen profiteren ervan dat vrouwen zorgtaken gratis op zich nemen. Zij kunnen rustig doorwerken zonder salaris, pensioen of carrièrekansen in te leveren. Sterker nog: ze krijgen er zelfs een vaderschapsbonus bij. Ondertussen hebben ze een mooi gezin waar ze hartstikke blij mee zijn en wordt thuis alles goed geregeld.
Werkgevers en politici profiteren daar natuurlijk ook van. Als ze aannemen dat ‘vrouwen toch graag in deeltijd willen werken’ hoeven ze er niet voor te zorgen dat kinderopvang vijf dagen per week toegankelijk is. Ook hoeven ze niet écht werk te maken van gelijke lonen en het tegengaan van zwangerschapsdiscriminatie.”
Veel vrouwen leveren financieel in als ze moeder worden: ze bouwen minder spaargeld en pensioen op, en lopen na een scheiding zo kans op een armoedeval. In haar boek beschrijft Van Gool hoe hoogopgeleide vrouwen er in New York voor kiezen om thuisblijfmoeder te worden. Hun mannen verdienen een fortuin in de financiële sector, en betalen hun echtgenoten een eigen inkomen. De hoogte hiervan staat soms contractueel vast, en wordt deels bepaald door onder andere de schoolprestaties van de kinderen.
Het is superzakelijk maar erkent wél de onbetaalde arbeid thuis en drukt de waarde ervan uit in geld. En daar zit wel wat in, zegt Van Gool. “Nu worden vrouwen vaak een beetje in die taakverdeling gemoffeld, zonder dat er expliciete afspraken over worden gemaakt. Eerst gaan ze bijvoorbeeld allebei vier dagen werken, maar dan gaat de man toch terug naar vijf en de vrouw naar drie. Zij levert financieel steeds meer in maar er worden geen afspraken gemaakt over hoe je dat compenseert. Ook als je wel bij elkaar blijft, is het goed om duidelijke afspraken te maken over wat een eerlijke verdeling is.”
Veel mensen vinden dat niet makkelijk, merkt ook Van Gool. “De liefde wordt dan ineens heel zakelijk.” Een lezer van haar vorige boek – Waarom vrouwen minder verdienen – vertelde dat haar man alleen al boos werd omdat ze het las. “Ze zei dat ze het belangrijk vond om financieel onafhankelijk te blijven. Haar man was gelijk van: ‘Hoezo dan? We gaan toch niet uit elkaar?’ Zo zie je dat alleen het gesprek al tot veel emotie en weerstand kan leiden. Zeker als je zwanger bent of net een baby hebt, wil je niet nadenken over een scenario waarin je uit elkaar gaat. En toch is het belangrijk om het wél te bespreken.”
‘Je kind is een goudmijn’ van Sophie van Gool is nu verkrijgbaar.
Niets missen van LINDA.mini? Schrijf je in voor de wekelijkse nieuwsbrief.
Terug naar het aanrecht: het gaat vaak over tradwives, maar gaan we écht terug naar een ouderwetse rolverdeling?
