Anne (29): “Paul kon me heel verliefd en vol bewondering aankijken. Hij had een energie om zich heen en een huge aantrekkingskracht. De eerste maanden met hem waren fantastisch. Hij was een lieve, leuke en attente man. Appte continu, was geïnteresseerd en wilde steeds met me afspreken. Er groeide al snel een intense band, ook doordat we dezelfde vrienden en interesses hadden. Hij vond me aantrekkelijk en sexy, zei hij, en we zagen elkaar veel. Maar na een paar maanden veranderde er iets. Hij was elke keer anders als we afspraken. De ene keer was hij zijn charmante zelf en flirtte hij met me, de volgende keer deed hij afstandelijk en was ik ‘gewoon’ een vriendin. We hadden geen toekomst samen, dat wisten we allebei, maar doordat er in de eerste maanden een stevige basis van vertrouwen en aantrekking was gecreëerd, er een enorme chemie tussen ons hing en vanwege de push & pull-dynamiek was ik inmiddels verliefd. En hooked.”

Het viel Anne wel op hoeveel aandacht Paul nodig had van vrouwen. “Hij was altijd op zoek naar die dopamine-hit. Zowel in real life als op datingapps en Instagram. Op het ziekelijke af. Ook als hij iets voor een ander deed, als schuldhulpmaatje bijvoorbeeld, genoot hij van het feit dat diegene tegen hem opkeek. Dat zei hij ook.” Meerdere keren probeerde Anne zich van hem los te maken. “Ik leed eronder dat wij iets speciaals hadden, althans: dat dacht ik, maar dat er ook zo veel andere vrouwen op de achtergrond waren. En ik zag hoe hij met zijn ex-vriendin omging. De ene keer koud en minachtend, de andere keer sloeg hij charmant een arm om haar heen. Ook bij mij switchte hij steeds vaker. Hij begon vernederende opmerkingen te maken. Het ene moment was ik een lekker wijf, dan weer niet aantrekkelijk genoeg. Normaal gesproken heb ik zelfvertrouwen, maar ik voelde me steeds kleiner worden.”
En toch kon ze zich niet van hem losmaken. “Had ik Paul een paar dagen niet gezien, dan móést ik naar hem toe. Als ik bespreekbaar wilde maken dat ik de relatie op deze manier niet trok, ontkende hij alles. Of draaide het om. Of rationaliseerde het. Doordat ik met hem elke keer in een andere werkelijkheid terechtkwam en hij het verleden kon herschrijven door alles te ontkennen, begon ik te twijfelen aan mezelf. Had ik het wel goed gevoeld? Ik vertrouwde niet meer op mezelf. Het lag aan mij. Ik kon niet goed met de situatie omgaan. Dat zorgde ervoor dat ik geen stappen kon zetten om bij hem weg te gaan.”

Klaar met 'Tell Me Lies'? Dan wil je deze series over toxic relaties meteen bingenLees ook

CRAZY CYCLUS
Een toxische relatie heeft een patroon. In het begin is alles fantastisch, de zogenoemde love bombing-fase. Je hebt het gevoel dat je je soulmate hebt ontmoet. Hij of zij is attent, geeft je veel aandacht en plaatst je op een voetstuk. De seks is doorgaans fantastisch. Er wordt gesproken over de toekomst en je hebt het gevoel: dit is ’m! In deze fase wordt het beloningscentrum in het brein geactiveerd zoals dat ook met drugs gebeurt: elk appje, elk complimentje is een high. Daar wil je meer en meer van.

Na een aantal maanden komt er een switch. Niet in één keer, maar geleidelijk. Er ontstaat een dynamiek van aantrekken en afstoten. De ene keer is hij warm en charmant, dan weer koud en afstandelijk. Je gaat twijfelen aan jezelf. Doet beter je best. Er kunnen kleinerende opmerkingen volgen of kritiek. Je krijgt het gevoel niet goed genoeg te zijn. De seks kan anders worden: afstandelijker. Geen oogcontact, niet zoenen. Hij gaat je misschien vergelijken met andere vrouwen. Je voelt: het is niet meer zoals het was, maar je kan er de vinger niet op leggen hoe dan. Als je erover wil praten, draait hij het om. Of hij ontkent: je bent te gevoelig, er is niets aan de hand, zo is het niet gegaan, dat heb ik nooit gezegd. Deze zogenoemde gaslighting zorgt ervoor dat je in de war raakt. Dat je niet meer op je eigen waarneming en gevoel vertrouwt. Misschien heb je het mis? Reageer je inderdaad overdreven? De afwisseling van highs en lows – want er zijn ook nog steeds die fantastische momenten samen – wordt ook wel intermittent reinforcement genoemd. Het is net zoals bij een gokverslaving: de ene keer win je iets, de andere keer niet. Daardoor blijf je gokken. Er ontstaat een chemisch proces in het brein: door de aanmaak van dopamine – bij de high – en cortisol – bij de low – kom je in een zogenoemde traumaband terecht, die heel moeilijk te doorbreken is.

Van breadcrumbing tot love bombing: 15 x 'red flags' om op te letten als je datetLees ook

Na de devaluatie volgt doorgaans de discard. Je wordt van het ene op het andere moment aan de kant gezet. Niet zelden nadat er juist een fijne, intieme periode aan vooraf is gegaan. Na een tijdje volgt de hoovering, dan begint de cyclus opnieuw en trekt hij je weer naar binnen door middel van charmant gedrag of valse beloftes. En mocht je nu denken: daar zou ik nooit in trappen … think again. Het gaat allemaal heel subtiel. Geleidelijk. Vaak heb je het pas achteraf door.

NÓG EEN LIJNTJE A.U.B.
“Ik vergelijk het vaak met cocaïne”, zegt psycholoog en relatietherapeut Francisca Kramer. “Elke love bomb is een lijntje coke, na een tijdje neemt de high af, en de kater als hij je weer even niet ziet staan kan worden opgelost met een nieuwe love bomb. Het is een ongelijkwaardige relatie ­waarin de een bepaalt en de ander zich aanpast. In een gezonde relatie gebeurt het geven en nemen meer in ­evenwicht, maar in een toxische relatie is er een de baas. Als diegene zijn zin niet krijgt, gaat hij dat toch ­proberen via allerlei slinkse manipulatieve manieren, zoals jou een schuldgevoel aanpraten en zichzelf als slachtoffer ­neerzetten. Als je niet doet wat hij wil, kan hij ook extreem boos worden of zich juist helemaal terugtrekken.”

Psycholoog Gebi Rodenburg, gespecialiseerd in toxische relaties en initiatiefnemer van platform Hulp bij Dwingende Controle, beaamt dit. “Deze vorm van psychisch geweld is vaak onzichtbaar. Zowel voor het slachtoffer zelf als voor de omgeving. Zonder dat je het weet, word je als het ware verslaafd gemaakt”, legt ze uit. “Je komt in een onzichtbaar web terecht waar je door het chemische proces in je brein niet uit kan komen. Ook cognitieve dissonantie speelt een rol. Door de manipulatie ontstaat er een tegenstrijdig beeld van de pleger waardoor je als slachtoffer ook ­tegenstrijdige gevoelens en gedachten krijgt. Hij doet je pijn, maar heeft ook een heel leuke kant. Die mis je en wil je terug. Je gaat harder je best doen en dat is precies wat hij wil. Op die manier heeft hij de controle en plaatst hij zichzelf op een voetstuk.” Als slachtoffer raak je jezelf helemaal kwijt, vertelt ze. “Je gaat twijfelen aan alles, omdat je als het ware wordt gehersenspoeld. Het is vergelijkbaar met een sekte.”

JE. MOET. WEG
Daarbij is er sprake van het stockholmsyndroom: een psychologisch fenomeen waarbij een slachtoffer empathie of zelfs sympathie ontwikkelt voor de pleger tijdens een traumatische gebeurtenis, zoals een gijzeling of een misbruikrelatie. Deze dynamiek ontstaat in relaties vaak doordat de pleger narcistische kenmerken heeft, een vermijdende hechtingsstijl of allebei. Rodenburg benadrukt dat iedereen slachtoffer kan worden van zo’n relatie. “Niet alleen mensen die het lastig vinden om hun grenzen aan te geven of een traumatische jeugd hebben gehad. Ik heb artsen en advocaten in mijn praktijk. Stuk voor stuk sterke persoonlijkheden die in deze dynamiek gezogen werden en moeite hebben om eruit te komen.”