Steeds later zwanger

De leeftijd waarop Nederlandse vrouwen hun eerste kind krijgen, stijgt consistent sinds 1971. Toen was een vrouw gemiddeld 24,3 jaar oud, twintig jaar later lag het gemiddelde al op 27,7 jaar. Tussen 2004 en 2013 stagneerde het op een leeftijd van 29,4, maar daarna zette de groei door. Het meest recente cijfer van het CBS staat op 30,4 jaar – hoger dan het Europees gemiddelde. Steeds minder twintigers worden dus moeder, terwijl dat biologisch gezien wél het beste decennium is om aan nageslacht te beginnen.

Schoenmakers: “Ik moet altijd denken aan wat een van mijn hoogleraren altijd zei: ‘Een slimme meid krijgt haar kind op tijd.’ Als je het puur biologisch bekijkt, ligt de kans op een spontane zwangerschap in je twintiger jaren hoger en de kans op complicaties juist lager. En mócht het niet meteen lukken, heb je natuurlijk meer tijd om te blijven proberen en eventuele vervolgstappen te ondernemen.”

Wat is een zwangerschap ‘op latere leeftijd’?

Maar goed, lang niet iedereen begint dus in haar twintiger jaren al aan het ouderschap. Waar hebben we het precies over als het gaat om een ‘zwangerschap op latere leeftijd’? Dertigplus? Veertigplus? “Het ligt eraan wie je spreekt”, aldus de gynaecoloog. “Als je strikt kijkt, dat is ook wat we in het ziekenhuis hanteren, dan zeggen we dat de kans om spontaan zwanger te worden in een normale cyclus begint af te nemen vanaf je vijfendertigste. In grafieken hierover is rond je veertigste een soort knik te zien, vanaf dat moment wordt de kans al flink kleiner. Maar het is absoluut niet onmogelijk; ik zie op de poli veel zwangere vrouwen boven de veertig.”

Vanaf je vijfendertigste noemt de medische literatuur een zwangerschap ‘geriatrisch’, maar Schoenmakers heeft moeite met die term. “Je drukt er zo’n stempel op. Je bent niet ineens bejaard als je veertig en zwanger bent. Zelf vind ik ‘echt ouder’ boven de 45 jaar, maar dat zien we niet zo vaak.”

Meer vrouwen kiezen voor zwangerschap op latere leeftijd: ‘Wellicht zijn we erin doorgeschoten dat alles helemaal op orde moet zijn'Lees ook

Eicellen: het gaat om hoeveelheid én kwaliteit

Dat een zwangerschap boven de 45 zeldzaam is, heeft voornamelijk te maken met de afnemende hoeveelheid en kwaliteit van eicellen. Je wordt met een tot twee miljoen eicellen geboren en als je maandelijks ovuleert, verlies je er niet ééntje per cyclus, maar tien tot twintig. “Er groeien meer follikels uit die daarna gewoon ten gronde gaan: maar één eicel ‘wint’ en ovuleert daadwerkelijk”, legt de gynaecoloog uit. “En ondertussen heb je ook gewoon het leven, waardoor het aantal eicellen afneemt. Tegen je veertigste heb je dus nog maar een beperkte hoeveelheid over. De kwaliteit hiervan kan slechter zijn, omdat ze al decennialang zijn blootgesteld aan omgevingsfactoren, voeding, roken, alcohol… Eigenlijk alle dingen die je met je lichaam doet.”

Hierin kan lichaamsgewicht, naast leeftijd, een belangrijke rol spelen. Ongeveer de helft van de Nederlanders heeft matig tot ernstig overgewicht, vertelt Schoenmakers. “Ik wil hierin absoluut niet stigmatiseren, want er zijn meer dan genoeg vrouwen met overgewicht die spontaan zwanger worden. Maar ik weet ook dat obesitas bij de vrouw én man invloed kan hebben op de hormoonhuishouding. En daarmee dus ook op de ei- en zaadcelkwaliteit.”

Dat heeft impact op de cyclus en de kans om spontaan zwanger te raken. Het kan ook de kans op een miskraam verhogen. Schoenmakers: “Dit is dus zeker een factor om rekening mee te houden, afvallen gaat vaak niet vanzelf. Overgewicht is een chronische ziekte, en net als bij andere chronische ziekten is het belangrijk om op tijd te beginnen met de voorbereidingen als je een kind wilt krijgen.”

En die zaadcellen dan?

Die voorbereidingen zijn niet alleen belangrijk voor de vrouwen. Natuurlijk is zij degene die het kind moet dragen, maar de gynaecoloog benadrukt dat hij (en zijn collega’s) ook graag de man meeneemt in dit proces. “De man levert het zaad, oftewel de helft van dat kind. Als hij rookt, drinkt of heel slecht eet, staat dat net zo goed de zaadkwaliteit in de weg”, aldus Schoenmakers.

Een leefstijlverandering heeft voor hem net zo goed zin, aangezien de spermavoorraad zich elke drie maanden vernieuwt. “Dus als iemand beter gaat eten, meer gaat sporten en bijvoorbeeld stopt met roken, kunnen we na drie tot vier maanden een verbetering in de kwaliteit van de zaadcellen zien.”

Gezonde leefstijl juist belangrijk vóór de zwangerschap (ook voor mannen)Lees ook

Risico’s na je veertigste

Even concreet: vanaf je veertigste loopt de kans op een spontane, natuurlijke zwangerschap dus sterk terug. De kans dat je binnen een maand zwanger bent, is dan nog maar vijf procent. Daarnaast is er een verhoogd risico op een aantal aandoeningen, zoals zwangerschapsdiabetes (dit komt in deze leeftijdsgroep twee keer zo vaak voor), hoge bloeddruk en pre-eclampsie (zwangerschapsvergiftiging). Ook is er een grotere kans op de noodzaak van een keizersnede, vroeggeboorte of groeiproblemen bij de baby. De kans op overlijden van de baby tijdens de zwangerschap ligt hoger bij vrouwen boven de veertig, al blijft het absolute risico hierop heel klein.

Schoenmakers: “Bij dat laatste adviseren we daarom om, indien gewenst, in te leiden in het ziekenhuis vanaf 39 weken. Maar verder vind ik het belangrijk om te benadrukken dat het merendeel van de zwangerschappen bij vrouwen boven de veertig ‘gewoon’ goed verloopt. Ja, de statistische risico’s liggen hoger, maar dit zijn niet ineens dramatisch hoge risico’s. Met goede medische begeleiding kunnen potentiële problemen vaak vroeg opgespoord en behandeld worden.”

Verhoogde kans op miskraam

Wat wél flink verhoogt naarmate de leeftijd van de moeder vordert, is de kans op een miskraam. Onder de 35 jaar krijgt 1 op de 10 vrouwen een miskraam. Tussen 36 en 40 jaar is het 2 op de 10 vrouwen, tussen 40 en 45 jaar gaat het om 3 op de 10 vrouwen. Boven de 45 stijgt het naar 5 op de 10; in deze leeftijdsgroep eindigt de helft van de zwangerschappen dus in een miskraam.

Schoenmakers: “Dat heeft in veel gevallen te maken met de processen van meiose en mitose. Die zijn nodig om een eicel te creëren die 23 chromosomen heeft, en dus aangevuld kan worden met de 23 chromosomen die via de zaadcel komen. Deze twee processen, weten we, raken steeds meer verstoord naarmate je ouder wordt. Dan houd je dus een bevruchte eicel over waarbij de chromosoomverhouding niet meer klopt, en over het algemeen eindigt dat in een miskraam.”

Fertiliteitsarts Odine Aandewiel: 'We merken dat mensen hun kinderwens steeds verder uitstellen'Lees ook

‘Veertig is geen houdbaarheidsdatum’

De gynaecoloog begrijpt dat vrouwen op latere leeftijd beginnen met het krijgen van kinderen. “Vanuit persoonlijk opzicht snap ik dat heel goed. Je wil na je opleiding toch ook leuk werk vinden en kijken of je kunt settelen. Maar wat ik daar wel bij wil zeggen is: wees je toch bewust van de tijd en wacht niet te lang met uitzoeken wat je precies zou willen.”

Het komt namelijk weleens voor dat mensen ten onrechte denken dat IVF ‘het wel gaat oplossen’ als het niet natuurlijk lukt. “Vaak kom je hiervoor pas in aanmerking na één of twee jaar ‘proberen’ zonder succes. En zo’n IVF-proces start je niet even op in een week tijd, daar gaan vervolgens nog maanden aan onderzoek en wachtlijsten overheen”, licht Schoenmakers toe. “Bovendien heb je dan nog steeds een geslaagde bevruchting nodig met een eigen ei- en zaadcel, dus het risico op eerdergenoemde chromosoomafwijkingen blijft hierin ook bestaan.”

“Wat ik vooral wil zeggen is: als je een kind wil op latere leeftijd, begin zo op tijd mogelijk. Een halfjaar tot een jaar eerder dan je éigenlijk zou willen, zodat je meer ruimte hebt om een goed plaatje te krijgen van je gezondheidsstatus. Veertig is geen houdbaarheidsdatum, je kunt absoluut nog zwanger raken. Maar het helpt enorm als je goed voor je lichaam zorgt, niet té lang wacht en reële verwachtingen hebt over je kansen.”

De hele maand maart lees je op LINDA.nl/PAULINE alles wat gasthoofdredacteur Pauline Wingelaar belangrijk vindt.

Van geslachtsvoorkeur tot embryoselectie: podcast 'De Koningswens' bespreekt de maakbaarheid van kinderenLees ook