Vrouwen ervaren meer pijn dan mannen, maar worden minder geloofd: in de spreekkamer, in onderzoek maar ook daarbuiten. Dat komt niet alleen door aannames, maar ook door een gebrek aan kennis, laat anesthesioloog en hoogleraar pijngeneeskunde Monique Steegers in De pijnparadox zien.
“Elke keer als je niet geloofd wordt, krijg je een duw de verkeerde kant op.”
Hoewel de aandacht voor vrouwengezondheid de laatste jaren toeneemt, blijft de problematiek actueel. Vorige maand wezen cijfers van het CBS nog uit dat vrouwen van alle leeftijden hun gezondheid negatiever beoordelen dan mannen. Migraine, darmstoornissen, gewrichtsontsteking en gewrichtsslijtage komen bij vrouwen ongeveer twee keer zo vaak voor. Ook heeft 47 procent van hen last van angst- of depressiegevoelens tegenover 36 procent van de mannen. Ondertussen worden ze door hun huisarts minder vaak doorverwezen, en krijgen ze minder vaak een echo of röntgenonderzoek.
En dan hebben we het nog niet over de pijnklachten die daarbij komen kijken. “Vrouwen voelen meer pijn dan mannen, maar tegelijkertijd worden ze minder geloofd”, zegt anesthesioloog en hoogleraar pijngeneeskunde Monique Steegers in een gesprek met LINDA. In haar boek De pijnparadox laat ze zien dat dit niet alleen komt door vooroordelen, maar ook door de gebrekkige kennis over het vrouwenlichaam en miscommunicatie in de spreekkamer.
Mannen en vrouwen ervaren pijn anders – dat is bekend. Maar omdat vrouwen in onderzoek onderbelicht zijn, weten we vooral ook veel niét. “Het gaat niet alleen over vrouwspecifieke aandoeningen, maar ook over langdurige pijn. Dat is een ingewikkeld samenspel van factoren: je moet naar het biologische, psychologische, sociale én zingevingsaspect kijken. Ik geef daar in mijn boek nog niet hét antwoord op, maar laat wel zien wat we nu weten en hoop dat we daarop verdergaan zodat vrouwen beter begrepen zullen worden.”
Duizend meldingen bij Voices for Women tonen structurele problemen in vrouwengezondheid
De onderliggende vraag blijft natuurlijk: hoe komt het dat we anno 2026 zo weinig weten? In de jaren tachtig kwam in de medische wereld een beweging op gang die pleitte voor meer aandacht voor vrouwengezondheid. Dat ging wel traag, ook als het om pijn gaat. Tot 2006 werd meer dan tachtig procent van het experimentele onderzoek op pijngebied bijvoorbeeld nog op mannelijke dieren gedaan. “2400 jaar geleden zei Aristoteles dat de vrouw een mismaakte man was”, zegt Steegers. “Op dat punt zitten we nu eigenlijk nog.”
Daar zijn meerdere verklaringen voor. De simpelste: een focus op mannen is gewoonweg overzichtelijker. “Vrouwen werden als ‘moeilijker’ gezien voor onderzoek, onder andere vanwege hormonen en zwangerschappen. Daarom werden ze vaak dus gewoon maar genegeerd en hebben artsen zich neergelegd bij het manbeeld, van: dan zal het voor vrouwen ook wel zo zijn.”
In 2015 werd een grote ontdekking gedaan die de visie op pijn flink opschudde. Zenuwschade leidt tot een andere afweerreactie bij mannen dan bij vrouwen, en dus ook tot andere pijn. “Vervolgens is er in de Verenigde Staten een verplichting gekomen om mannen en vrouwen apart te onderzoeken, al gaat daar momenteel weer een groot kruis doorheen.”
Pijn is moeilijk te definiëren, zelfs voor de specialisten. Acute pijn heeft de meest rechtstreekse connectie met de schade. Heb je een snee, dan doet dat pijn omdat er een signaal wordt verstuurd naar je hersenen. Steegers: “Die pijn moet ervoor zorgen dat je de wond beschermt, zodat je kan herstellen. Maar zelfs acute pijn is contextafhankelijk. Als je eerder iets soortgelijks hebt meegemaakt, krijg je de pijn die je op basis van de schade verwacht. Mocht je de vorige keer bijna dood zijn gegaan, kunnen je hersenen enorm alarm slaan waardoor je het uitschreeuwt van de pijn: ook als er nu weinig aan de hand is.”
De (hoeveelheid) pijn die je ervaart heeft zo altijd met jouw specifieke context te maken. “Dat maakt het intrigerend, maar ook verschrikkelijk moeilijk om te behandelen en te onderzoeken. Pijn is bij iedereen anders, en vaak kijken we nu alleen nog naar de schade. Deels is dat prima, maar alle andere factoren worden daarbij vergeten. En dus ook het verschil tussen mannen en vrouwen.”
Dat zijn er véél, zegt Steegers, al weten we dus nog weinig. “Het gaat in ieder geval door tot op het kleinste niveau. Zo worden sommige kanalen beïnvloed door hormonen, en dat zorgt voor een andere pijngevoeligheid bij vrouwen.”
Goed om te weten: deze (vage) klachten kunnen ook op de overgang wijzen
Het zenuwstelsel, de hersenen, het afweersysteem, de geslachtshormonen: allemaal reageren ze anders bij mannen dan bij vrouwen, en allemaal zijn ze van invloed op de manier waarop we pijn ervaren. Ook genetisch materiaal kan daarin een rol spelen, legt Steegers uit. “Bepaalde genen kunnen er in bepaalde situaties voor zorgen dat je langdurige pijnklachten kunt houden.”
En dan heb je ook nog de psychische factoren. “Als je trauma hebt meegemaakt kan je lichaam door die stress in de alarmstand blijven staan. Dat maakt het moeilijker om te herstellen.” Dat verklaart waarom pijn vaak toeneemt bij stress, conflicten of onzekerheid, maar ook wanneer je bijvoorbeeld niet geloofd of gehoord wordt. Het autonome zenuwstelsel lijkt daarnaast bij vrouwen gemiddeld gevoeliger en reactiever dan bij mannen.
Ook leven vrouwen in een totaal andere sociale context dan mannen, legt Steegers uit. “Ze nemen over het algemeen meer zorgtaken op zich, en moeten veel ballen in de lucht houden. De zorg voor anderen, zoals hun kinderen, staat altijd op nummer één. Als een vrouw opgenomen wordt in het ziekenhuis maakt ze zich altijd zorgen, en ook dat heeft invloed op je herstel.”
In haar boek gaat Steegers chronische pijnsyndromen langs die (met name) voorkomen bij vrouwen, zoals migraine, prikkelbare darmsyndroom (PDS),
endometriose en fibromyalgie. “Het zijn vaak syndromen waar we de vinger niet op kunnen leggen, omdat ze heel complex zijn. Tegelijkertijd is er weinig interesse om het goed te onderzoeken terwijl dat juist is wat we nodig hebben. Ook moet gendersensitieve geneeskunde veel meer aandacht krijgen in de opleiding, zodat we niet langer één deel van de samenleving negeren.”
Steegers deelt schrijnende verhalen van vrouwen die niet serieus werden genomen. Deze laten onder andere zien dat vrouwspecifieke pijn nog te vaak wordt gezien als iets wat ‘er nu eenmaal bij hoort’. Een van hen houdt een trauma over aan een verschrikkelijke bevalling, een ander worstelt met allesoverheersende pijn tijdens haar menstruatie. Zij krijgt pas na jaren van ernstig lijden hulp en alleen als haar vader – zelf arts – erop aandringt. Ze wordt met spoed geopereerd, maar de pijn blijft. ‘De wond van de woorden ‘U overdrijft’ zat dieper dan het litteken op haar buik’, schrijft Steegers.
“Als je pijn niet erkend wordt, wordt je lijden niet erkend”, vult ze aan. “Dat doet iets met je als mens, en de hersengebieden die angst en emotie opwekken gaan dan nog meer openstaan. Dat gebeurt bij vrouwen al meer als ze pijn hebben of zich zorgen maken, maar het gebrek aan erkenning verdiept dat.”
Richelle liep lang rond met onverklaarde klachten: ‘Maar wat héb ik nou eigenlijk’, vroeg ik na maanden vol afspraken’
In theorie zou erkenning de pijn dus kunnen verminderen, schrijft Steegers. Ze gelooft dan ook dat in de communicatie tussen artsen en vrouwelijke patiënten veel winst te behalen valt. “Ik ben in de jaren tachtig opgeleid, met de mannelijke symptomen. Maar als een vrouw bij een arts komt, heeft ze meestal ook nog hele andere symptomen, en ervaart en verwoordt ze deze anders. Artsen haken dan af, omdat ze het niet zo hebben geleerd. Daar zit een enorme blinde vlek die zorgt voor een mismatch tussen artsen en vrouwen.”
Die mismatch heeft serieuze consequenties. “Elke keer als je niet geloofd wordt, krijg je een duw de verkeerde kant op. Ik geloof niet dat dit kwade wil is bij artsen: niemand doet dit werk om een patiënt te schaden. Maar hoewel het afgaan van een vaste checklist overzichtelijk is, maakt het de patiënt niet altijd beter. En iemand telkens weer doorsturen naar een andere afdeling helpt ook niet. Ondertussen is dat wel de geneeskunde die we op dit moment bedrijven.
We zien niet meer de mens tegenover ons die zich zorgen maakt, die mens die pijn heeft en daar de consequenties van draagt. Artsen moeten beter leren luisteren en vragen waar de emotie zit. En dan niet alleen om te vinken.”
Steegers stuurt dus aan op meer onderzoek, maar ook op een andere manier van kijken. “Niet alleen controleren of er iets mis is met de gewrichten, of dat iemand geopereerd kan worden. Heeft iemand veel trauma uit het verleden? Dat helpt niet bij het herstel, en kan zelfs met de context van de pijn te maken hebben. Een psycholoog kan dan helpen. Mensen denken al snel dat de pijn tussen hun oren zit, en dat heeft voor hen vaak iets denigrerends.
Maar de pijn zit áltijd tussen je oren: het gebeurt tenslotte in je hersenen. Als je pijn in je lijf hebt, heeft dat consequenties voor je mentale toestand en andersom. Ik twijfel er nooit aan dat de pijn gevoeld wordt. Als iemand volledig in de alarmstand staat, moet je er alles aan doen om het lichaam weer in de herstelmodus te krijgen. Meditatie kan dan bijvoorbeeld helpen of bepaalde fysiotherapie, maar ook artsen begrijpen dat vaak niet. Ze grijpen al snel naar oxycodon, maar er is een groot verschil tussen acute en langdurige pijn. Hoe langer het duurt, hoe minder goed opioïden werken.”
De pijnparadox laat zien hoe complex pijn is, en niet alleen per gender, maar zelfs per persoon verschillend is. “We kunnen niet alle pijn wegnemen, en die hulpeloosheid is verschrikkelijk”, zegt Steegers. “Maar in de opleiding en in onderzoek is niet alleen te weinig aandacht voor gendersensitieve geneeskunde, maar ook voor pijn. Veel dokters denken: als oxycodon niet helpt, weet ik het niet meer. Daarom is het zo belangrijk dat we alle verschillende dimensies die een rol spelen bij pijn erkennen en beseffen dat de oplossing per persoon verschilt. Ik hoop dat dit boek daaraan kan bijdragen.”
‘De pijnparadox’ van Monique Steegers is nu verkrijgbaar.
Het beste van LINDA. direct in je mail? Meld je aan voor onze nieuwsbrief.
Annemiek had dertig jaar lang onverklaarde klachten: ‘Mijn kwaliteit van leven holde achteruit‘
Marissa Klaver is senior redacteur bij LINDA.nl en schrijft het liefst over boeken, cultuur en alles wat ze (nog) niet begrijpt. Ze woont samen met kat Pepiet en vijfhonderd boeken in Amsterdam. Als ze niet aan lezen is, vind je haar in een restaurant of concertzaal.
