‘Hoe leert een kind later zelf liefdesrelaties vormgeven als het ziet dat jij jezelf geen geluk gunt?’

De kraamvisite loopt af en aan. In de box slaapt baby Loïs, vier maanden oud. Voor buitenstaanders lijkt het plaatje compleet: een jong gezin, een tweede dochter, een nieuw hoofdstuk. Maar terwijl iedereen zich over de baby buigt, vraagt moeder Kirsten (33) zich af of haar huwelijk nog toekomst heeft. De liefde tussen haar en Lukas (34) is al een tijdlang verdwenen. De laatste keer dat ze seks hadden, was rond het moment van de conceptie. Kirsten voelt zich alleen in de opvoeding, alleen in het huishouden en alleen in haar relatie. Loïs moest eigenlijk hun lijmbaby zijn, maar er zijn meer irritaties dan ooit tevoren. Nu staat Kirsten voor een dilemma waar veel jonge ouders mee worstelen: de kinderen. Want wat doet een scheiding met een baby van vier maanden? Met een peuter van drie? Bezorgt Kirsten haar dochters een trauma waar ze hun leven lang last van houden? Met andere woorden: betekent scheiden sowieso lijden?
Volgens Villa Pinedo, het onlineplatform voor kinderen van gescheiden ouders, is niet de woonsituatie doorslaggevend maar de sfeer waarin een kind opgroeit. Het platform adviseert ouders om niet te blijven hangen in een ongelukkig huwelijk. Kinderen hebben vooral baat bij ouders die, ook na een scheiding, in staat zijn om gezamenlijk en in harmonie de opvoeding voort te zetten.
Ook orthopedagoog en KIES-coach Jacquelijn van der Vijver van het landelijke Expertisecentrum Kind en Scheiding bevestigt het aspect van de voorbeeldrol. “Bij elkaar blijven terwijl je niet gelukkig bent: wat vertel je daarmee eigenlijk aan je kind over relaties?”, zegt ze. “Hoe leert een kind later zelf liefdesrelaties vormgeven als het ziet dat jij jezelf geen geluk gunt?”. Maar ze vindt scheiden wel ingewikkeld. “Een scheiding is nooit makkelijk en altijd verdrietig. Het is een verlieservaring waar je om moet rouwen. Maar het hoeft niet het einde van de wereld te zijn. Zeker niet als ouders het zorgvuldig aanpakken. Want hoewel vrijwel ieder kind het liefst ziet dat vader en moeder samenblijven, zit de grootste schade volgens haar vaak niet in de scheiding zelf, maar in wat er daarna gebeurt. “Kinderen hebben vooral last van conflicten. Van ruzies, kleine steken onder water en negatieve opmerkingen over de andere ouder.” Ze noemt voorbeelden die veel voorkomen: een moeder die zegt dat nu papa is vertrokken, er nergens meer geld voor is. Een kind dat thuiskomt van de andere ouder en meteen andere kleding moet aantrekken, omdat die stinkt of vol hondenharen zit. Of ouders die elkaar voortdurend bekritiseren via hun kind. “Dat zijn de dingen die kinderen voelen en onthouden.”

HANDLEIDING
Veel ouders van jonge kinderen denken dat hun kind weinig meekrijgt. Dat klopt volgens Jacquelijn maar gedeeltelijk. Dat een kind nog niet kan praten, betekent niet dat het niks merkt. Baby’s en peuters voelen spanning haarfijn aan. Ze registreren blikken, stemmingen en onrust in huis. “Ouders zeggen vaak: wij maken geen ruzie waar de kinderen bij zijn. Maar kinderen voelen angst en afstand. Ze zien boze blikken en merken dat er iets niet klopt.”
Bij de allerkleinsten kan zich dat uiten in veel huilen, slechter drinken of onrustig slapen. Juist in de eerste levensjaren speelt hechting een cruciale rol. “In die periode leert een kind zich binden aan zijn verzorgers. Ook een vader speelt daarin vanaf het begin een belangrijke rol. Zelfs tijdens de zwangerschap hoort een baby de stemmen van beide ouders.” Daarom vraagt een scheiding met jonge kinderen volgens haar om maatwerk. Niet de wensen van de ouders staan centraal, maar de ontwikkelingsfase en het gedrag van het kind.
Bij het landelijke Expertisecentrum Kind en Scheiding kun je gratis ‘handleidingen’ downloaden voor ouders in elke leeftijdsfase van het kind. Er is ook een speciaal 0-3 plan voor ouders die tijdens de zwangerschap of in de eerste drie levensjaren van hun kind uit elkaar gaan. Het uitgangspunt is simpel: jonge kinderen hebben behoefte aan veiligheid, rust, voorspelbaarheid en een goede band met beide ouders. Voor baby’s zijn korte, frequente contactmomenten vaak passender dan lange scheidingen. Bij dreumesen en peuters bieden vaste routines, vertrouwde spullen en rustige overdrachten houvast.

ZIJ EEN TWEEDE, HIJ EEN ANDER
Dat dit in de praktijk niet altijd eenvoudig is, weet LINDA.-lezeres Kim maar al te goed. Toen haar zoon Sol zes maanden oud was, vertelde haar partner Tristan dat hij wilde scheiden. De boodschap kwam volledig onverwacht. “Ik was nog amper ontzwangerd”, vertelt ze. “Als ik al nadacht over de toekomst, dacht ik eerder aan een tweede kind dan aan advocaten.”
Maar Tristan had zijn besluit al genomen. Hij had inmiddels een nieuwe vriendin en wilde verder met die vrouw. Relatietherapie zag hij niet zitten. Ook voor uitgebreide gesprekken over hun relatie voelde hij weinig ruimte. Wel had hij al een plan bedacht voor de opvoeding van Sol: co-ouderschap, week op, week af. Kim kon zich daar onmogelijk in vinden. Ze gaf nog borstvoeding, wilde niet scheiden en al helemaal niet haar baby missen. “Ik had echt een over-mijn-lijkmentaliteit”, zegt ze. “Ik dacht: als jij hiervoor kiest, dan mag je gaan vechten voor je kind.” Ze schakelde een advocaat in om het contact tussen vader en zoon te beperken tot hooguit een weekend per twee weken.
Jacquelijn begrijpt die emotie, maar kijkt als orthopedagoog vooral naar het kind. “Bij zulke jonge kinderen adviseer ik in het begin vrijwel nooit een fiftyfiftyverdeling.” Dat betekent niet dat er maar één ouder belangrijk is. Kwantiteit staat niet voorop, kwaliteit wel. Een baby die nog borstvoeding krijgt, verblijft vaak vooral bij de moeder. Toch is het essentieel dat de vader regelmatig aanwezig is tijdens verzorgings- en contactmomenten. “Als papa kom je dan vaker langs voor kortere momenten. Om een wandeling te maken, een fruithapje te geven, samen te spelen en knuffelen. Dat zijn allemaal momenten waarop hechting ontstaat. Daarna kan het contact worden uitgebreid naar overnachtingen bij de andere ouder.”
Week-op-week-af-regelingen zijn meestal te belastend voor een baby. “Wanneer een ouder ineens uit huis verdwijnt en een kind voortdurend moet schakelen tussen twee huizen, ontstaat een verlieservaring die lang kan doorwerken.” Veiligheid, voorspelbaarheid en vertrouwen vormen de basis waarop een kind zich ontwikkelt. Wanneer die basis onder druk komt te staan, kan ook het hechtingsproces risico lopen.

De manier waarop kinderen reageren op een scheiding, verschilt per leeftijd. Peuters kunnen angstiger worden of terugvallen in gedrag dat bij een jongere leeftijd hoort, zoals weer uit een fles willen drinken of om een speen vragen. Kleuters geven zichzelf soms de schuld van de scheiding. “Het is daarom extra belangrijk te blijven benadrukken dat het niet zijn of haar schuld is en dat papa en mama altijd van hen blijven houden.” Ook bedplassen of ander regressief gedrag komt voor. Omdat jonge kinderen nog nauwelijks besef van tijd hebben, kunnen hulpmiddelen helpen als beeldbellen, een aftelkalender, een knuffel met de stem van papa of mama of een shirt dat naar de andere ouder ruikt. Alles wat voorspelbaarheid creëert, helpt.

Wanneer een kind zich vastklampt aan moeder wanneer vader het komt ophalen, wil dat bijvoorbeeld niet automatisch zeggen dat het niet naar vader wil, legt Jacquelijn uit. “Vaak betekent dit dat het kind nog niet toe is aan weg zijn van huis of moeite heeft met de overgang.” Of het hoort gewoon bij de ontwikkelingsfase waarin het kind zit: die van de eenkennigheid. “Het helpt dan om dit aan ouders uit te leggen om te voorkomen dat het gedrag negatief wordt verbonden aan de andere ouder.” Andere tips: de andere ouder even laten binnenkomen en rustig afscheid met elkaar nemen. Samen de tas inpakken. Of dat de ene ouder zelf het kind wegbrengt naar de andere.
Volgens Jacquelijn valt of staat een goede scheiding met communicatie. En juist daar gaat het vaak mis: “De pijn op de partnerlijn wordt verward met de ouderlijn.” Hoe boos of verdrietig ouders ook zijn, ze blijven samen verantwoordelijk voor hun kind. Daarom is het belangrijk om kinderen nooit de rol van boodschapper te geven. ‘App jij mama even dat we later zijn?’ of ‘Vraag jij papa om nieuwe gymschoenen?’ Dat is niet hún taak.”

DE TROPENJAREN
Het is niet vreemd dat juist ouders van jonge kinderen relatief vaak uit elkaar gaan. De grootste groep scheidingen vindt plaats wanneer kinderen tussen de twee en zeven jaar oud zijn. Volgens de meest recente cijfers van het CBS uit 2024 maakten 23.637 minderjarige kinderen een echtscheiding van hun gehuwde ouders mee. Gebroken nachten, slaaptekort, opvoedstress en weinig tijd voor elkaar zetten relaties onder druk. Daarnaast maken jaarlijks naar schatting ruim 20.000 kinderen een relatiebreuk mee van ouders die niet getrouwd waren.

“Het zijn tropenjaren”, bevestigt psycholoog en pedagoog Marina van der Wal, verbonden aan de Academie voor Gezin en Relatie. “Je ziet het moment vaak vlak na de bevalling ontstaan.” Eerst is daar die schattige baby, maar je dondert vrij snel van die roze wolk af. De baby blijkt niet door te slapen. Heeft darmkrampjes. Huilt de halve nacht door. Van tevoren houd je daar geen rekening mee. Gelukkig maar, anders begon niemand aan het ouderschap. Volgens Marina wordt het ouderschap bovendien veel mooier voorgesteld dan het vaak is. “Ik heb jonge moeders brullend aan de telefoon gehad om zeven uur ’s morgens, omdat ze totaal uitgeput waren na een aantal gebroken nachten.” Niet bepaald insta-perfect. Juist in die eerste jaren komt er veel tegelijk op een relatie af. Onder druk worden de eerste haarscheurtjes zichtbaar. “Hoe ga je om met gebroken nachten? Hoe stevig zijn je vriendschappen als je die een halfjaar op pauze moet zetten om überhaupt zelf te overleven? Als je structureel moe bent en je minder gelukkig voelt, krijgt je relatie het zwaar te verduren.”

Een verbouwing, een verhuizing of een kind: het zijn allemaal enorme stressfactoren. Helaas kun je van tevoren niet testen of je relatie dat aankan. Marina ziet veel jonge ouders die vervolgens koste wat kost het perfecte gezinsleven overeind proberen te houden. “Vooral vrouwen stappen in de valkuil dat ze alles gaan regelen – van de inhoud van de luiertas tot de bedrituelen. Vervolgens verwijten ze hun partner dat ze overal alleen voor staan. Onder het mom van: als ik niks doe, gebeurt er niks. Maar wanneer je alles naar je toetrekt, wordt het voor de ander ook lastig om verantwoordelijkheid te nemen.”

EEN BREUK IS EEN BREUK
Ook de partnerrelatie verandert ingrijpend wanneer er kinderen komen. “Geliefd zijn en kunnen liefhebben wordt vaak enorm op kinderen geprojecteerd. Een moeder die de hele dag bezig is met voeden, dragen, troosten en knuffelen, kan ’s avonds weinig behoefte voelen om ook nog haar partner aandacht te geven. Maar de partner wil ook gezien worden. Als dat lange tijd niet gebeurt, gaan mensen om zich heen kijken. Dan worden liefde en intimiteit door elkaar gehaald en ontstaan er giftige vicieuze cirkels.”
Waar de ene deskundige vooral kijkt naar hoe ouders een scheiding zo goed mogelijk kunnen vormgeven, kijkt Van der Wal kritischer naar de beslissing zelf. Scheiden is altijd lijden, vindt ze. “Ook een ‘nette’ scheiding blijft een breuk in het fundament van een gezin. Je kunt geen sterk huis bouwen als je het fundament in tweeën breekt met een grote ruimte ertussen.”
Volgens haar wordt de impact op kinderen onderschat. “We zien als psychologen steeds beter wat het opbreken van die basis op de lange termijn kan doen. Kinderen van gescheiden ouders komen terug op allerlei negatieve lijstjes. Schooluitval. Middelengebruik. Relatieproblemen op latere leeftijd.” Voortdurende boosheid richting een ex-partner heeft grote gevolgen voor een kind. “Hoe goed je het ook wil aanpakken, bij acht op de tien stellen blijft er tot tien jaar na de scheiding boosheid en wraak onder het oppervlak liggen. Die negativiteit is ondermijnend voor het kind. Voor het zelfbeeld en de eigenwaarde, de veerkracht en de weerbaarheid.” Kinderen komen voort uit beide ouders. “Als jij de andere ouder voortdurend afwijst, wijs je in feite ook een deel van je kind af. Het bestaat immers uit allebei.” Jonge kinderen proberen volgens haar bovendien voortdurend de emotionele temperatuur van hun ouders te peilen. “Ze zoeken automatisch naar de ouder die het meest verdrietig, boos of kwetsbaar is. Niet omdat ze daar zelf voor kiezen, maar omdat ze emotioneel willen overleven. Ze gaan zorgen. Pleasen. Zich aanpassen. Terwijl dat helemaal niet gezond is.”

BIJ ELKAAR VOOR DE KINDEREN
Kinderen krijgen is een grote verantwoordelijkheid. Wat Marina betreft is er niets mis met het ouderwetse adagium ‘we blijven bij elkaar voor de kinderen’. Scheiden wordt vaak vanuit emotie besloten. “Zet die gedachte aan de scheiding daarom eerst maar eens in de koelkast. Is er een ander in het spel? Zet die ook in de koelkast. Net als je eigenbelang. Kijk eerst wat er nog wél mogelijk is in de relatie samen.”
Relatietherapie vraagt volgens haar meer dan een paar gesprekken. “Doe het zonder achterdeurtjes. Niet terwijl je ondertussen op Funda kijkt naar een andere woning. Steek er oprecht tijd en energie in.” Lukt het uiteindelijk niet? Ook dan moeten ouders zich niet alleen juridisch, maar ook emotioneel laten begeleiden. “Je hebt immers levenslang: de rest van je leven blijf je verbonden door de kinderen.”
Bij de afweging om wel of niet te scheiden, komt vaak het argument naar boven: we moeten wel, want mijn kinderen hebben gelukkige ouders nodig. “Onzin. Kinderen hebben tevréden ouders nodig. Dat legt al minder druk op je relatie. Het hoeft niet perfect, goed is goed genoeg. Ben je niet happy met je leven? Ga aan jezelf werken. Ga in relatietherapie, doe groepstherapie, verander jezelf. Zeiken, zeuren en zieken op je partner is een enkele reis naar een scheiding.”
Dat betekent niet dat ouders koste wat kost bij elkaar moeten blijven, benadrukt ze. Mishandeling of onveiligheid vormen altijd een uitzondering. Maar ze vindt wel dat ouders zichzelf kritisch moeten bevragen voordat ze besluiten uit elkaar te gaan. “Ik vind eigenlijk dat je de verplichting naar je kinderen hebt om er samen alles aan te doen.” Daarom is haar advies simpel: “Zorg dat je het samen leuk houdt. Verdeel taken. Praat over verwachtingen, waarden en normen. Plan wekelijks één date night om je relatie van Pokon te voorzien. Daar hoort samen Netflix kijken absoluut niet bij, want dan hoef je nog niet met elkaar te praten. Investeer niet alleen in de opvoeding van je kinderen, maar ook in je relatie.”•

Dit artikel is afkomstig uit LINDA.mini  2 lees hier het hele magazine.

‘Ik moet met mijn vriend gaan praten over geld en dat haat ik’Lees ook

Niets missen van LINDA.mini? Schrijf je in voor de LINDA.mini nieuwsbrief.