‘Hoe leert een kind later zelf liefdesrelaties vormgeven als het ziet dat jij jezelf geen geluk gunt?’

De kraamvisite loopt af en aan. In de box slaapt baby Loïs, vier maanden oud. Voor buitenstaanders lijkt het plaatje compleet: een jong gezin, een tweede dochter, een nieuw hoofdstuk. Maar terwijl iedereen zich over de baby buigt, vraagt moeder Kirsten (33) zich af of haar huwelijk nog toekomst heeft. De liefde tussen haar en Lukas (34) is al een tijdlang verdwenen. De laatste keer dat ze seks hadden, was rond het moment van de conceptie. Kirsten voelt zich alleen in de opvoeding, alleen in het huishouden en alleen in haar relatie. Loïs moest eigenlijk hun lijmbaby zijn, maar er zijn meer irritaties dan ooit tevoren. Nu staat Kirsten voor een dilemma waar veel jonge ouders mee worstelen: de kinderen. Want wat doet een scheiding met een baby van vier maanden? Met een peuter van drie? Bezorgt Kirsten haar dochters een trauma waar ze hun leven lang last van houden? Met andere woorden: betekent scheiden sowieso lijden?
Volgens Villa Pinedo, het onlineplatform voor kinderen van gescheiden ouders, is niet de woonsituatie doorslaggevend maar de sfeer waarin een kind opgroeit. Het platform adviseert ouders om niet te blijven hangen in een ongelukkig huwelijk. Kinderen hebben vooral baat bij ouders die, ook na een scheiding, in staat zijn om gezamenlijk en in harmonie de opvoeding voort te zetten.
Ook orthopedagoog en KIES-coach Jacquelijn van der Vijver van het landelijke Expertisecentrum Kind en Scheiding bevestigt het aspect van de voorbeeldrol. “Bij elkaar blijven terwijl je niet gelukkig bent: wat vertel je daarmee eigenlijk aan je kind over relaties?”, zegt ze. “Hoe leert een kind later zelf liefdesrelaties vormgeven als het ziet dat jij jezelf geen geluk gunt?”. Maar ze vindt scheiden wel ingewikkeld. “Een scheiding is nooit makkelijk en altijd verdrietig. Het is een verlieservaring waar je om moet rouwen. Maar het hoeft niet het einde van de wereld te zijn. Zeker niet als ouders het zorgvuldig aanpakken. Want hoewel vrijwel ieder kind het liefst ziet dat vader en moeder samenblijven, zit de grootste schade volgens haar vaak niet in de scheiding zelf, maar in wat er daarna gebeurt. “Kinderen hebben vooral last van conflicten. Van ruzies, kleine steken onder water en negatieve opmerkingen over de andere ouder.” Ze noemt voorbeelden die veel voorkomen: een moeder die zegt dat nu papa is vertrokken, er nergens meer geld voor is. Een kind dat thuiskomt van de andere ouder en meteen andere kleding moet aantrekken, omdat die stinkt of vol hondenharen zit. Of ouders die elkaar voortdurend bekritiseren via hun kind. “Dat zijn de dingen die kinderen voelen en onthouden.”

HANDLEIDING
Veel ouders van jonge kinderen denken dat hun kind weinig meekrijgt. Dat klopt volgens Jacquelijn maar gedeeltelijk. Dat een kind nog niet kan praten, betekent niet dat het niks merkt. Baby’s en peuters voelen spanning haarfijn aan. Ze registreren blikken, stemmingen en onrust in huis. “Ouders zeggen vaak: wij maken geen ruzie waar de kinderen bij zijn. Maar kinderen voelen angst en afstand. Ze zien boze blikken en merken dat er iets niet klopt.”
Bij de allerkleinsten kan zich dat uiten in veel huilen, slechter drinken of onrustig slapen. Juist in de eerste levensjaren speelt hechting een cruciale rol. “In die periode leert een kind zich binden aan zijn verzorgers. Ook een vader speelt daarin vanaf het begin een belangrijke rol. Zelfs tijdens de zwangerschap hoort een baby de stemmen van beide ouders.” Daarom vraagt een scheiding met jonge kinderen volgens haar om maatwerk. Niet de wensen van de ouders staan centraal, maar de ontwikkelingsfase en het gedrag van het kind.
Bij het landelijke Expertisecentrum Kind en Scheiding kun je gratis ‘handleidingen’ downloaden voor ouders in elke leeftijdsfase van het kind. Er is ook een speciaal 0-3 plan voor ouders die tijdens de zwangerschap of in de eerste drie levensjaren van hun kind uit elkaar gaan. Het uitgangspunt is simpel: jonge kinderen hebben behoefte aan veiligheid, rust, voorspelbaarheid en een goede band met beide ouders. Voor baby’s zijn korte, frequente contactmomenten vaak passender dan lange scheidingen. Bij dreumesen en peuters bieden vaste routines, vertrouwde spullen en rustige overdrachten houvast.

ZIJ EEN TWEEDE, HIJ EEN ANDER
Dat dit in de praktijk niet altijd eenvoudig is, weet LINDA.-lezeres Kim maar al te goed. Toen haar zoon Sol zes maanden oud was, vertelde haar partner Tristan dat hij wilde scheiden. De boodschap kwam volledig onverwacht. “Ik was nog amper ontzwangerd”, vertelt ze. “Als ik al nadacht over de toekomst, dacht ik eerder aan een tweede kind dan aan advocaten.”
Maar Tristan had zijn besluit al genomen. Hij had inmiddels een nieuwe vriendin en wilde verder met die vrouw. Relatietherapie zag hij niet zitten. Ook voor uitgebreide gesprekken over hun relatie voelde hij weinig ruimte. Wel had hij al een plan bedacht voor de opvoeding van Sol: co-ouderschap, week op, week af. Kim kon zich daar onmogelijk in vinden. Ze gaf nog borstvoeding, wilde niet scheiden en al helemaal niet haar baby missen. “Ik had echt een over-mijn-lijkmentaliteit”, zegt ze. “Ik dacht: als jij hiervoor kiest, dan mag je gaan vechten voor je kind.” Ze schakelde een advocaat in om het contact tussen vader en zoon te beperken tot hooguit een weekend per twee weken.
Jacquelijn begrijpt die emotie, maar kijkt als orthopedagoog vooral naar het kind. “Bij zulke jonge kinderen adviseer ik in het begin vrijwel nooit een fiftyfiftyverdeling.” Dat betekent niet dat er maar één ouder belangrijk is. Kwantiteit staat niet voorop, kwaliteit wel. Een baby die nog borstvoeding krijgt, verblijft vaak vooral bij de moeder. Toch is het essentieel dat de vader regelmatig aanwezig is tijdens verzorgings- en contactmomenten. “Als papa kom je dan vaker langs voor kortere momenten. Om een wandeling te maken, een fruithapje te geven, samen te spelen en knuffelen. Dat zijn allemaal momenten waarop hechting ontstaat. Daarna kan het contact worden uitgebreid naar overnachtingen bij de andere ouder.”
Week-op-week-af-regelingen zijn meestal te belastend voor een baby. “Wanneer een ouder ineens uit huis verdwijnt en een kind voortdurend moet schakelen tussen twee huizen, ontstaat een verlieservaring die lang kan doorwerken.” Veiligheid, voorspelbaarheid en vertrouwen vormen de basis waarop een kind zich ontwikkelt. Wanneer die basis onder druk komt te staan, kan ook het hechtingsproces risico lopen.